Mutluluğu ertelemek, iyi hissetmeyi sürekli bir sonraki hedefe bağlamaktır: "Terfi alınca", "Ev alınca", "Kilo verince mutlu olacağım" gibi. Hedefe ulaşmak çoğu zaman beklenen kadar uzun süreli bir mutluluk getirmez, çünkü insan yeni duruma alışır ve gözü bir sonraki hedefe kayar. Çıkış yolu hedeflerden vazgeçmek değil, değerlerle uyumlu yaşamaya ve bugünkü küçük anlara da yer açmaktır.
Mutluluğu ertelemek, iyi hissetmeyi sürekli bir sonraki hedefe, olaya ya da koşula bağlamaktır. "Sınavı geçince", "Terfi alınca", "Borçlar bitince", "Çocuklar büyüyünce" diye başlayan cümleler tanıdık gelir. Bu düşünce motive edici görünse de çoğu zaman beklenen sonucu vermez: hedefe ulaşıldığında rahatlama kısa sürer ve yerini yeni bir "şu olunca" alır. Sorun hedef koymak değil, yaşamdan alınan keyfi ve kendine duyulan değeri o hedefe rehin vermektir. Bu yazıda bu döngünün neden bu kadar güçlü olduğunu, bedelini ve bugüne yeniden nasıl yer açılabileceğini anlatıyoruz.
Mutluluğu ertelemek neden bu kadar yaygın?
Bu düşünce biçimini açıklayan birkaç psikolojik süreç vardır ve bunların hiçbiri kişisel bir kusur değildir.
Varış yanılgısı
Pozitif psikoloji alanında yazan Tal Ben-Shahar, bir hedefe ulaşmanın kalıcı mutluluk getireceği beklentisini varış yanılgısı (arrival fallacy) olarak adlandırır. Zihin, "Oraya varınca bu huzursuzluk bitecek" diye bir söz verir. Varış anı gerçek bir sevinç getirebilir; ancak hayatın geri kalanı olduğu gibi durur ve sevinç zamanla olağanlaşır.
Geleceği yanlış tahmin etmek
Timothy Wilson ve Daniel Gilbert, insanların gelecekte ne hissedeceklerini öngörme biçimini duygusal öngörü (affective forecasting) başlığı altında inceledi. Bu çalışmaların ortaya koyduğu temel fikirlerden biri, olayların duygular üzerindeki etkisinin gücünü ve süresini sık sık abartmamızdır. Bir şeyi çok isterken yalnızca o şeye odaklanır, yaşamın onu çevreleyen sıradan ayrıntılarını gözden kaçırırız.
Alışma
Philip Brickman ve Donald Campbell'ın 1970'lerin başında tarif ettiği hedonik uyum düşüncesine göre insan, iyi ya da kötü pek çok değişikliğe zamanla alışır. Yeni ev bir süre sonra sadece evimiz olur. Bu, aslında bizi zor zamanlarda da koruyan bir yetenektir; ama bir sonraki başarıyı mutluluğun tek yolu olarak gördüğümüzde bizi bitmeyen bir koşuya sokar.
Öğrenilmiş inançlar
Bazı kişiler çocuklukta sevginin ve onayın başarıya bağlı olduğunu öğrenmiştir. "Önce işini bitir, sonra sevinirsin" ya da "Çok gülme, sonra ağlarsın" gibi cümleler, keyif almayı hak edilmesi gereken bir şeye dönüştürebilir. Kimi insanlar için mutluluğu ertelemek, tetikte kalarak kötü bir şeye karşı hazırlıklı olmanın bir yoludur: "Çok sevinmezsem, işler kötü gittiğinde canım daha az yanar." Bu inançlar çoğu zaman değersizlik hissi ve "yeterince iyi değilim" inancıyla yakından ilişkilidir.
Mutluluğu erteliyor olabileceğinizin işaretleri
Aşağıdaki cümleler tek tek herkese tanıdık gelebilir; ancak yaşamınızın genel tınısını oluşturuyorlarsa durup bakmaya değer:
- Bir başarının ardından hemen bir sonraki hedefi düşünüyor, kutlamayı atlıyorsunuz.
- Dinlenmek için önce "hak etmeniz" gerektiğini hissediyorsunuz.
- Tatilde bile işi ya da yapılacakları düşünüyorsunuz.
- Görüşmek, gezmek, bir uğraşa başlamak gibi istekleri sürekli "daha sonra"ya bırakıyorsunuz.
- Yaşamınız bugünlerde bir bekleme salonu gibi geliyor.
- Güzel bir an yaşarken "Bu uzun sürmez" diye düşünüyorsunuz.
Sağlıklı hedef koymak ile koşullu mutluluk arasındaki fark
Bu yazı hırsı ya da planlı olmayı eleştirmiyor. Ayrım, hedefin yaşamınızda oynadığı rolde yatıyor:
| Sağlıklı hedef | Koşullu mutluluk |
|---|---|
| "Bu iş istediğim bir şey, bunun için çabalıyorum." | "Bu işi almadan hayatım başlamayacak." |
| Yol boyunca da doyum ve merak var. | Yol yalnızca katlanılması gereken bir aşama. |
| Başarısızlık üzücüdür ama kişinin değerini belirlemez. | Başarısızlık "Ben yetersizim" anlamına gelir. |
| Ulaşınca durup tadını çıkarmaya alan vardır. | Ulaşınca hemen yeni bir çıta konur. |
Sağ sütundaki cümleler size tanıdık geliyorsa, sorun çoğu zaman hedefin büyüklüğünde değil, ona yüklenen anlamdadır.
"Şu olunca mutlu olacağım" düşüncesinin bedeli
Bu düşünce biçiminin bedeli genellikle yavaş yavaş fark edilir. Ertelenen şey yalnızca keyif değildir; ilişkiler, sağlık, dinlenme ve "Ben aslında ne istiyorum?" sorusu da ertelenir. Yıllar sonra bir hedefe ulaşan kişi, kendini beklediği yerde bulmak yerine bir boşluk hissedebilir. Bu boşluk çoğu zaman kafa karıştırıcıdır: "Her şey istediğim gibi, neden iyi değilim?" Ayrıca sürekli gelecekte yaşamak kaygıyı besleyebilir; çünkü zihin, olması gereken ile olan arasındaki farkı sürekli ölçer.
Mutluluğu ertelemekten nasıl çıkılır?
Burada amaç her an mutlu olmak değildir. Üzüntü, sıkıntı ve yorgunluk da yaşamın parçasıdır. Amaç, iyi hissetmeye bugünden de yer açmaktır. Şunları deneyebilirsiniz:
- Cümlelerinizi yakalayın: Bir hafta boyunca "şu olunca" ile başlayan düşüncelerinizi not edin. Çoğu kişi kaç tane olduğunu görünce şaşırır.
- Ertelediğinizin küçük bir parçasını bugüne alın: Emeklilikte yapacağınızı düşündüğünüz resim çalışmasına bu hafta bir saat ayırmak gibi. Koşulun tamamını beklemek zorunda değilsiniz.
- Hedef ile değeri ayırın: Hedef bir noktadır; değer ise yöndür. "Ev almak" bir hedef, "sevdiklerime güvenli bir alan yaratmak" bir değerdir. Değerle uyumlu davranmak için hedefe varmayı beklemeniz gerekmez. Bu yaklaşım kabul ve kararlılık terapisinin (ACT) de temel fikirlerindendir.
- Durup tadını çıkarın: Bir başarıdan sonra hemen yeni bir hedefe geçmeden birkaç gün bekleyin. Güzel bir anı fark edip birkaç nefes onda kalmak, küçük ama işe yarar bir alıştırmadır.
- Keyfin hak edilmesi gerekmediğini hatırlayın: Dinlenmek bir ödül değil, temel bir ihtiyaçtır. Kendinize bunu söyleyen iç sesi fark edin ve sorgulayın: "Bunu bana kim öğretti?"
- Gerçekten ne istediğinize bakın: Peşinden koştuğunuz hedefin size mi ait olduğunu, yoksa çevrenizin beklentisi mi olduğunu kendinize dürüstçe sorun.
Mutluluğu ertelemek ile depresyon arasındaki ayrım
"Şu olunca mutlu olacağım" düşüncesi çoğu zaman bir zihinsel alışkanlıktır ve kişi yine de birçok şeyden keyif alabilir. Eğer uzun bir süredir hiçbir şeyden zevk alamıyor, kendinizi boş ya da çökkün hissediyorsanız, uyku, iştah ve enerji de etkilendiyse durum farklı olabilir. Bu tablo bir düşünce biçiminden ibaret görülmemeli ve kendi kendine "Şükretmem lazım" diyerek geçiştirilmemelidir. Anhedoni yazımızda bu konuyu ayrıntılı olarak ele aldık; böyle bir durumda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur.
Terapide bu örüntü nasıl ele alınır?
Bireysel terapide öncelikle mutluluğu neyin koşuluna bağladığınız ve bu koşulların nereden geldiği incelenir. Bilişsel davranışçı terapi otomatik düşünceleri ve "Ancak şu olursa değerliyim" gibi ara inançları görmeye yardım eder. Şema terapi, yüksek standartlar ya da duyguları bastırma gibi köklü örüntülerin çocukluktaki izlerine bakar. Süreç yaşamı bir anda değiştirmeyi değil, kendinizle ilişkinizi yavaş yavaş yumuşatmayı hedefler.
Yaşam bir gün gelip başlayacak bir şey değil, bu sabah içilen kahvede, bir arkadaşla yapılan kısa konuşmada da süren bir şeydir. Hedeflerinizden vazgeçmeniz gerekmiyor; yalnızca iyi hissetmeye izin vermek için onların gerçekleşmesini beklemek zorunda değilsiniz.
Sık sorulan sorular
Mutluluğu ertelemek ne demektir?
İyi hissetmeyi ya da hayattan keyif almayı sürekli gelecekteki bir koşula bağlamaktır. Kişi, "Şu olunca rahatlayacağım" diye düşünür; o an geldiğinde ise yeni bir koşul ortaya çıkar.
Hedeflere ulaşmak neden kalıcı mutluluk getirmiyor?
İnsan olumlu değişikliklere de zamanla alışır. Ayrıca bir hedefin bizi ne kadar ve ne kadar süreyle mutlu edeceğini çoğu zaman olduğundan fazla tahmin ederiz. Bu yüzden ulaşılan şey bir süre sonra sıradan gelmeye başlayabilir.
Hedef koymak ve gelecek için plan yapmak yanlış mı?
Hayır. Hedefler yaşama yön ve anlam verir, sorun hedefte değildir. Sorun, kendinize iyi hissetme ve değer verme iznini yalnızca o hedefe ulaşmaya bağladığınızda başlar.
Hiçbir şeyden keyif alamıyorsam bu da mutluluğu ertelemek midir?
Her zaman değil. Uzun süredir hiçbir şeyden keyif alamıyor, kendinizi çökkün ya da boş hissediyorsanız bu, depresyonla ilişkili olabilecek bir durumdur ve bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirilmesi yararlı olur.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Bireysel Terapi, Bilişsel Davranışçı Terapi ve Şema Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Ben-Shahar, T. (2007). Happier: Learn the Secrets to Daily Joy and Lasting Fulfillment. McGraw-Hill.
- Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society. In M. H. Appley (Ed.), Adaptation-Level Theory: A Symposium (pp. 287-302). Academic Press.
- Gilbert, D. (2006). Stumbling on Happiness. Alfred A. Knopf.
- Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2003). Affective forecasting. Advances in Experimental Social Psychology, 35, 345-411.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
