Kaynak
Psikoloji Terimleri Sözlüğü
Psikoloji ve psikoterapide sık karşılaşılan 182 kavramın kısa ve anlaşılır tanımlarını bu sayfada bir araya getirdik. Her tanımın altında, konuyu ayrıntılı ele alan yazıya ulaşabilirsiniz. Tanımlar Klk. Psk. Meltem Şahin tarafından hazırlanmıştır.
A
- Adaptif bilgi işleme modeli
- Adaptif bilgi işleme modeli, EMDR'nin dayandığı kuramsal çerçevedir; travmatik anıların beyinde yeterince işlenemeden depolandığını ve uygun koşullarda daha uyumlu biçimde yeniden işlenebileceğini öne sürer. Devamını oku →
- Agorafobi
- Agorafobi, panik benzeri belirtiler yaşandığında kaçmanın zor ya da yardım almanın mümkün olmayacağı düşünülen yerlerden (kalabalık, toplu taşıma, kapalı alanlar, evden yalnız çıkmak) yoğun biçimde korkma ve bu yerlerden kaçınma durumudur. Devamını oku →
- Akran zorbalığı
- Akran zorbalığı, çocuk ve ergenlerin yaşıtları tarafından tekrarlayan biçimde fiziksel, sözel, sosyal ya da dijital yollarla incitilmesidir; kaygı ve depresyon için önemli bir risk etkenidir. Devamını oku →
- Akut stres tepkisi
- Akut stres tepkisi, ağır bir olayın hemen ardından görülen ve genellikle günler ya da haftalar içinde azalan şaşkınlık, kaygı, uyku sorunları ve olayın tekrar tekrar zihne gelmesi gibi tepkilerdir. Devamını oku →
- Aleksitimi
- Aleksitimi, kişinin kendi duygularını tanımakta, ayırt etmekte ve sözcüklerle ifade etmekte belirgin güçlük yaşamasıdır; bir tanı değil, bir kişilik özelliği olarak ele alınır. Devamını oku →
- Anamnez
- Anamnez, terapi ya da değerlendirme sürecinin başında kişinin başvuru nedeni, yaşam öyküsü, sağlık geçmişi ve aile bilgilerinin toplandığı ayrıntılı ön görüşmedir. Devamını oku →
- Anhedoni
- Anhedoni, daha önce keyif alınan etkinliklerden zevk alamama ya da onlara karşı ilginin belirgin biçimde azalmasıdır; depresyonun temel belirtilerinden biridir. Devamını oku →
- Anksiyete
- Anksiyete; sürekli endişe, huzursuzluk, çarpıntı, kas gerginliği, uyku sorunları ve kaçınma davranışlarıyla kendini gösteren yoğun kaygı halidir. Devamını oku →
- Aşırı düşünme (overthinking)
- Aşırı düşünme (overthinking), aynı konuyu çözüme ulaşmadan tekrar tekrar zihinde evirip çevirmektir; geçmişe yönelik ruminasyon ve geleceğe yönelik endişe olmak üzere iki biçimde görülür. Devamını oku →
- Atılganlık (asertiflik)
- Atılganlık, kendi düşünce, duygu ve ihtiyaçlarını başkalarının haklarına saygı göstererek açık, doğrudan ve dürüst biçimde ifade edebilme becerisidir. Devamını oku →
- Ayrılık acısı
- Ayrılık acısı, bir ilişkinin bitmesinin ardından yaşanan üzüntü, özlem, öfke ve boşluk duygularını içeren doğal bir yas sürecidir. Devamını oku →
- Ayrılık kaygısı
- Ayrılık kaygısı, bağlanılan kişiden ayrılma ya da onu kaybetme olasılığına karşı yaşanan yoğun kaygıdır; çocuklukta gelişimin bir parçası olarak görülebilir, yetişkinlikte de sürebilir. Devamını oku →
B
- Bağımlı kişilik özellikleri
- Bağımlı kişilik özellikleri; karar verirken başkalarının onayına aşırı ihtiyaç duyma, yalnız kalmaktan korkma ve ilişkiyi kaybetmemek için kendi isteklerinden vazgeçme eğilimidir. Devamını oku →
- Bağlanma stilleri
- Bağlanma stilleri, erken çocuklukta bakım verenlerle kurulan ilişkiden şekillenen ve yetişkin ilişkilerine taşınan yakınlık kurma örüntüleridir. Devamını oku →
- Bastırma
- Bastırma, rahatsız edici düşünce, duygu ya da anıları bilinç dışına itmeye çalışma eğilimidir; kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede bu içeriklerin daha sık gündeme gelmesine yol açabilir. Devamını oku →
- Beden taraması
- Beden taraması, dikkatin yargılamadan ve sırayla bedenin farklı bölgelerine yöneltildiği bir bilinçli farkındalık egzersizidir. Devamını oku →
- Benlik saygısı
- Benlik saygısı, kişinin kendi değerine ilişkin genel değerlendirmesidir; başarılardan bağımsız olarak kendini kabul edebilme ve değerli hissetme duygusunu kapsar. Devamını oku →
- Ben dili
- Ben dili, karşı tarafı suçlamak yerine kişinin kendi duygu ve ihtiyacını merkeze alarak konuşmasıdır; örneğin "Sen hep geç kalıyorsun" yerine "Beklediğimde kendimi önemsenmemiş hissediyorum" demek. Devamını oku →
- Bilgilendirilmiş onam
- Bilgilendirilmiş onam, danışanın terapiye başlamadan önce sürecin işleyişi, gizlilik ve sınırları, randevu kuralları ve hakları hakkında bilgilendirilip onay vermesidir. Devamını oku →
- Bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi (MBCT)
- Bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi, bilişsel terapi ilkelerini mindfulness pratikleriyle birleştiren ve özellikle tekrarlayan depresyonun önlenmesine yönelik geliştirilmiş bir grup programıdır. Devamını oku →
- Bilişsel çarpıtmalar
- Bilişsel çarpıtmalar, olayları gerçekte olduğundan daha olumsuz, katı ya da kişisel yorumlamamıza yol açan düşünce kalıplarıdır; felaketleştirme, zihin okuma ve ya hep ya hiç düşüncesi en yaygın örneklerdir. Devamını oku →
- Bilişsel çelişki (bilişsel uyumsuzluk)
- Bilişsel çelişki, kişinin birbiriyle çelişen inanç, değer ya da davranışları aynı anda taşıdığında yaşadığı rahatsızlıktır; kavram Leon Festinger tarafından tanımlanmıştır.
- Bilişsel davranışçı terapi (BDT)
- Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünceler, duygular ve davranışlar arasındaki ilişkiye odaklanan, yapılandırılmış ve hedef odaklı bir psikoterapi yöntemidir. Devamını oku →
- Bilişsel esneklik
- Bilişsel esneklik, değişen koşullara göre düşünce ve davranışları uyarlayabilme, bir duruma farklı açılardan bakabilme becerisidir. Devamını oku →
- Bilişsel model
- Bilişsel model, duygularımızı ve davranışlarımızı olayların kendisinden çok olaylara yüklediğimiz anlamların belirlediğini öne süren yaklaşımdır. Devamını oku →
- Bilişsel yeniden yapılandırma
- Bilişsel yeniden yapılandırma, olumsuz ve gerçekçi olmayan otomatik düşüncelerin fark edilip kanıtlarla sınanması ve daha dengeli düşüncelerle değiştirilmesini amaçlayan bir BDT tekniğidir. Devamını oku →
- Bipolar bozukluk
- Bipolar bozukluk, manik ya da hipomanik dönemler ile depresif dönemlerin görüldüğü bir duygudurum bozukluğudur. Devamını oku →
- Borderline kişilik bozukluğu
- Borderline (sınırda) kişilik bozukluğu; duygularda yoğun dalgalanmalar, terk edilme korkusu, istikrarsız ilişkiler, dürtüsellik ve değişken benlik algısıyla tanımlanan bir kişilik örüntüsüdür. Devamını oku →
C
- Cezalandırıcı ebeveyn modu
- Cezalandırıcı ebeveyn modu, şema terapide kişinin kendine karşı sert, suçlayıcı ve cezalandırıcı bir iç ses ile konuştuğu moddur. Devamını oku →
Ç
- Çocukluk travması
- Çocukluk travmaları; istismar, ihmal, şiddete tanıklık, ebeveyn kaybı ya da ağır aile sorunları gibi çocuğun baş etme kapasitesini aşan deneyimlerdir. Devamını oku →
D
- Davranışsal aktivasyon
- Davranışsal aktivasyon, depresyonda geri çekilme döngüsünü kırmak için keyif ve anlam veren etkinliklerin planlı biçimde artırılmasına dayanan bir yöntemdir. Devamını oku →
- Davranış deneyi
- Davranış deneyi, bir inancın doğruluğunu gerçek yaşamda planlı bir şekilde sınamaya dayanan bilişsel davranışçı terapi tekniğidir. Devamını oku →
- Deprem kaygısı
- Deprem kaygısı, olası bir depreme dair yoğun ve süreğen endişe, tetikte olma ve kontrol kaybı hissidir; uyku sorunları, sürekli haber kontrolü ve 'fantom deprem' hissiyle kendini gösterebilir. Devamını oku →
- Depresyon
- Depresyon; en az iki hafta boyunca süren çökkün ruh hali ya da ilgi ve zevk kaybına, uyku ve iştah değişiklikleri, yorgunluk, değersizlik ve konsantrasyon güçlüğü gibi belirtilerin eşlik ettiği bir ruh sağlığı sorunudur. Devamını oku →
- Derealizasyon ve depersonalizasyon
- Depersonalizasyon kişinin kendine, bedenine ya da düşüncelerine yabancılaşma; derealizasyon ise çevrenin gerçek dışı, sisli ya da uzak gelmesi hissidir. Devamını oku →
- Dissosiyasyon
- Dissosiyasyon, düşünce, duygu, anı, beden algısı ya da kimlik deneyimleri arasındaki bağlantının geçici olarak kopmasıdır; yoğun stres ve travma karşısında koruyucu bir tepki olarak ortaya çıkabilir. Devamını oku →
- Diyalektik davranış terapisi (DDT)
- Diyalektik davranış terapisi, Marsha Linehan tarafından geliştirilen; duygu düzenleme, sıkıntıya dayanma, bilinçli farkındalık ve kişilerarası etkililik becerilerini öğreten yapılandırılmış bir terapidir. Devamını oku →
- Doğum sonrası depresyon
- Doğum sonrası depresyon, doğumdan sonraki haftalar ya da aylar içinde başlayan ve iki haftadan uzun süren çökkünlük, kaygı, suçluluk ve bebekle bağ kurmakta güçlük gibi belirtilerle seyreden bir durumdur. Devamını oku →
- Donma tepkisi
- Donma tepkisi, kaçmanın ya da savaşmanın mümkün görünmediği tehlike anlarında bedenin hareketsizleşmesi ve uyuşmasıyla ortaya çıkan otomatik hayatta kalma tepkisidir. Devamını oku →
- Duygusal bağımlılık
- Duygusal bağımlılık, kişinin kendi değerini, güvenliğini ve mutluluğunu büyük ölçüde bir başkasının ilgisine ve varlığına bağlamasıdır. Devamını oku →
- Duygusal hissizlik
- Duygusal hissizlik, olumlu ve olumsuz duyguların olağandan çok daha zayıf yaşanması ya da neredeyse hiç hissedilememesidir; yoğun stres, travma ve depresyonla ilişkili olabilir. Devamını oku →
- Duygusal ihmal
- Duygusal ihmal, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının (görülme, anlaşılma, teselli edilme) yeterince karşılanmamasıdır; görünür bir kötü muamele olmadan da yaşanabilir. Devamını oku →
- Duygusal istismar
- Duygusal istismar; aşağılama, sürekli eleştiri, tehdit, yalnızlaştırma ve kontrol gibi davranışlarla kişinin öz değerine ve psikolojik güvenliğine zarar veren ilişki örüntüsüdür. Devamını oku →
- Duygusal tükenme
- Duygusal tükenme, uzun süreli stres ve yük altında duygusal kaynakların boşalmasıyla ortaya çıkan bitkinlik hâlidir; tükenmişlik sendromunun temel bileşenidir. Devamını oku →
- Duygusal yoksunluk şeması
- Duygusal yoksunluk şeması, kişinin sevgi, ilgi, anlaşılma ve korunma ihtiyaçlarının başkaları tarafından hiçbir zaman yeterince karşılanmayacağına dair derin inancıdır. Devamını oku →
- Duygusal zekâ
- Duygusal zekâ; kendi duygularını ve başkalarının duygularını fark etme, anlama ve yönetebilme becerisidir. Devamını oku →
- Duygu çarkı
- Duygu çarkı, temel duyguları ve onların farklı tonlarını bir arada gösteren, duyguları adlandırmayı kolaylaştırmak için kullanılan görsel bir araçtır. Devamını oku →
- Duygu düzenleme
- Duygu düzenleme, duyguları fark etme, anlamlandırma ve yoğunluklarını duruma uygun biçimde yönetebilme becerisidir; duyguları bastırmak değil, onlarla sağlıklı bir ilişki kurmaktır. Devamını oku →
- Duygu odaklı terapi (DOT)
- Duygu odaklı terapi (DOT), duyguları değişimin merkezine alan, Leslie Greenberg tarafından geliştirilen deneyimsel bir psikoterapi yaklaşımıdır. Devamını oku →
E
- Ebeveynleşmiş çocuk (parentifikasyon)
- Ebeveynleşmiş çocuk (parentifikasyon), çocuğun yaşına uygun olmayan biçimde ebeveynin ya da ailenin fiziksel veya duygusal bakımını üstlenmesidir. Devamını oku →
- EMDR
- EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), Francine Shapiro tarafından geliştirilen ve travmatik anıların işlenmesine odaklanan bir psikoterapi yöntemidir. Devamını oku →
- Endişe
- Endişe, gelecekte olabilecek olumsuz olaylar hakkında tekrarlayan ve kontrol edilmesi zor düşünme biçimidir; yaygın kaygı bozukluğunun temel özelliğidir. Devamını oku →
- Endişe zamanı
- Endişe zamanı, gün içinde endişelere ayrılan sınırlı ve planlı bir süre belirleyerek endişeyi gün boyunca yaymamayı amaçlayan bir tekniktir. Devamını oku →
- Ergen
- Ergen, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemindeki, genellikle 10–19 yaş arasındaki gençtir. Devamını oku →
- Ergenlik
- Ergenlik; bedensel, duygusal ve sosyal değişimlerin yoğun yaşandığı, kimlik arayışının öne çıktığı gelişim dönemidir. Devamını oku →
- Ergen depresyonu
- Ergen depresyonu, ergenlik döneminde iki haftadan uzun süren ve çoğu zaman üzüntüden çok sinirlilik, geri çekilme, okul başarısında düşüş ve uyku-iştah değişiklikleriyle kendini gösteren depresif durumdur. Devamını oku →
- Erken dönem uyumsuz şema
- Erken dönem uyumsuz şema, çocuklukta karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlardan gelişen ve yetişkinlikte tekrar eden; kişinin kendisi, başkaları ve dünya hakkındaki köklü inanç ve duygu örüntüsüdür. Devamını oku →
- Erteleme
- Erteleme, yapılması gerektiği bilinen bir işi olumsuz sonuçlarına rağmen gereksiz yere geciktirmektir. Devamını oku →
- Ev ödevi (terapide)
- Terapide ev ödevi, seansta çalışılan becerilerin günlük yaşamda uygulanması için seanslar arasında yapılan çalışmalardır; düşünce kayıtları ve davranış deneyleri buna örnektir. Devamını oku →
F
- Fantom deprem
- Fantom deprem, gerçekte sarsıntı yokken yerin sallandığı hissidir; deprem sonrası tetikte olan zihin ve denge sisteminin küçük salınımları sarsıntı olarak yorumlamasıyla ilişkilidir. Devamını oku →
- Felaketleştirme
- Felaketleştirme, bir durumun olası en kötü sonucunu en olası sonuç gibi görmeye dayanan bilişsel çarpıtmadır. Devamını oku →
- Flashback (yeniden yaşama)
- Flashback, travmatik bir olayın kısa bir süre için şu anda yeniden oluyormuş gibi canlı biçimde yaşanmasıdır; görüntü, ses, koku ya da bedensel duyumlarla birlikte gelebilir. Devamını oku →
- Fobi
- Fobi, belirli bir nesne ya da duruma (hayvanlar, yükseklik, kan, uçak, kapalı alan gibi) karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız yoğun korku ve kaçınmadır. Devamını oku →
G
- Gaslighting
- Gaslighting, bir kişinin karşısındakinin algısını, hafızasını ve gerçeklik duygusunu sistematik olarak sorgulatarak onu kendinden şüphe eder hale getirdiği bir psikolojik manipülasyon biçimidir. Devamını oku →
- Güvence arama
- Güvence arama, kaygıyı azaltmak için başkalarına, internete ya da tetkiklere tekrar tekrar başvurarak her şeyin yolunda olduğunu doğrulama davranışıdır; kısa vadede rahatlatsa da kaygıyı sürdürür. Devamını oku →
- Güvenlik davranışları
- Güvenlik davranışları, kişinin korktuğu bir sonucu önlemek için başvurduğu ve kaygının gereksiz olduğunu öğrenmesini engelleyen davranışlardır; örneğin sosyal ortamda göz temasından kaçınmak. Devamını oku →
- Güvenli alan egzersizi
- Güvenli alan egzersizi, kişinin kendini sakin ve güvende hissettiği bir yeri zihninde canlandırarak bedenini yatıştırmayı amaçlayan bir imgeleme çalışmasıdır; EMDR'nin hazırlık aşamasında sıkça kullanılır. Devamını oku →
- Güvenli bağlanma
- Güvenli bağlanma, kişinin hem yakınlık kurabildiği hem de bağımsız kalabildiği; başkalarına güvenirken kendini de değerli hissettiği bağlanma biçimidir. Devamını oku →
H
- Hiperventilasyon
- Hiperventilasyon, hızlı ve yüzeysel nefes alıp vermedir; baş dönmesi, karıncalanma ve nefes darlığı hissine yol açarak panik belirtilerini artırabilir. Devamını oku →
- Hipervijilans (aşırı tetikte olma)
- Hipervijilans, çevrede olası tehlikeleri sürekli tarama ve en küçük uyarana bile hızla tepki verme hâlidir; travma sonrası belirtiler ve kaygı bozukluklarında sık görülür. Devamını oku →
- Hipomani
- Hipomani, maniye göre daha hafif seyreden; artmış enerji, azalmış uyku ihtiyacı, konuşkanlık ve coşkunluk ile tanımlanan dönemdir. Devamını oku →
İ
- İç çocuk
- İç çocuk, yetişkinlikte hâlâ etkisini sürdüren çocukluk deneyimlerimizi, ihtiyaçlarımızı ve duygularımızı anlatan psikolojik bir metafordur. Devamını oku →
- İç eleştirmen
- İç eleştirmen, kişinin kendisini sürekli yargılayan, küçümseyen ya da yetersiz bulan iç sesini anlatan bir kavramdır. Devamını oku →
- İki yönlü uyarım (bilateral stimülasyon)
- İki yönlü uyarım, EMDR seanslarında bir anı hatırlanırken göz hareketleri, sırayla dokunma ya da sağ-sol kulağa gelen seslerle uygulanan dönüşümlü uyaranlardır. Devamını oku →
- İlişki OKB'si
- İlişki OKB'si, kişinin ilişkisi ya da partneri hakkında "Doğru kişi mi?", "Gerçekten seviyor muyum?" gibi tekrarlayan ve rahatsız edici şüpheler yaşadığı ve bunları gidermek için sürekli kontrol ve güvence aradığı obsesif kompulsif örüntüdür. Devamını oku →
- İmgeleme ile yeniden yazma
- İmgeleme ile yeniden yazma, zorlayıcı bir anının imgelemde canlandırılıp karşılanmamış ihtiyaçların karşılandığı biçimde yeniden işlendiği bir şema terapi tekniğidir. Devamını oku →
- İmposter sendromu
- İmposter (sahtekâr) sendromu, başarılı olduğu nesnel olarak görülen kişinin başarısını yeteneğine değil şansa bağlaması ve bir gün 'yetersiz olduğunun anlaşılacağından' korkmasıdır. Devamını oku →
- İnkâr
- İnkâr, rahatsız edici bir gerçeği ya da duyguyu kabul etmeyi reddetme biçiminde ortaya çıkan bir savunma mekanizmasıdır; kısa vadede koruyucu olabilir ama sorunun ele alınmasını geciktirir.
- İnsanları memnun etme (people pleasing)
- İnsanları memnun etme (people pleasing), kişinin başkalarının onayını kaybetmemek için kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve sınırlarını sürekli geri plana atmasıdır. Devamını oku →
- İntrüzif düşünce
- İntrüzif düşünce, zihne istemsizce giren ve kişinin değerleriyle çelişen rahatsız edici düşünce, imge ya da dürtüdür. Devamını oku →
- İstenmeyen (intrüzif) düşünceler
- İstenmeyen (intrüzif) düşünceler, zihne istemsizce gelen ve kişinin değerleriyle çelişen rahatsız edici düşünce, imge ya da dürtülerdir; insanların büyük çoğunluğu bunları zaman zaman yaşar ve bu düşünceler kişinin gerçek isteklerini yansıtmaz. Devamını oku →
- İş-yaşam dengesi
- İş-yaşam dengesi, iş sorumlulukları ile sağlık, ilişkiler, dinlenme ve kişisel ilgi alanları arasında kişinin kendisi için sürdürülebilir bir uyum kurabilmesidir. Devamını oku →
K
- Kabul ve kararlılık terapisi (ACT)
- Kabul ve kararlılık terapisi, zorlayıcı düşünce ve duygularla mücadele etmek yerine onlara alan açmayı ve kişinin değerleri doğrultusunda adım atmasını hedefleyen, bilinçli farkındalık temelli bir psikoterapi yaklaşımıdır. Devamını oku →
- Kaçıngan bağlanma
- Kaçıngan bağlanma, duygusal yakınlıktan rahatsız olma, bağımsızlığa aşırı önem verme ve ihtiyaçlarını başkalarına göstermekten kaçınma ile tanımlanan bağlanma biçimidir. Devamını oku →
- Kaçınma
- Kaçınma, kaygı ya da sıkıntı yaratan durumlardan, düşüncelerden veya duygulardan uzak durma davranışıdır; kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede korkuyu sürdürür. Devamını oku →
- Kademeli maruz bırakma
- Kademeli maruz bırakma, korkulan durumlarla en az zorlayıcı olandan başlayarak adım adım ve planlı biçimde yüzleşmeye dayanan yöntemdir. Devamını oku →
- Kararsızlık
- Kararsızlık, küçük ya da büyük seçimlerde karar vermekte zorlanma, seçeneklerde uzun süre takılı kalma ve karar sonrası yoğun pişmanlık yaşamadır. Devamını oku →
- Kaygılı bağlanma
- Kaygılı bağlanma, terk edilme ve reddedilme korkusunun belirgin olduğu, yakınlığa yoğun ihtiyaç duyulan ve partnerin ilgisinin sık sık sınandığı bağlanma biçimidir. Devamını oku →
- Kayıp yası
- Kayıp yası, sevilen birinin ölümüne verilen doğal duygusal, düşünsel ve bedensel tepkilerin bütünüdür. Devamını oku →
- Kendini damgalama
- Kendini damgalama, kişinin ruh sağlığına dair toplumdaki olumsuz yargıları kendine yöneltmesi ve bu nedenle yardım istemekten kaçınmasıdır. Devamını oku →
- Kendini feda etme şeması
- Kendini feda etme şeması, başkalarının ihtiyaçlarını sürekli kendi ihtiyaçlarının önüne koyma ve bunu yapmadığında suçluluk hissetme örüntüsüdür. Devamını oku →
- Kendini sabote etme
- Kendini sabote etme, kişinin önem verdiği hedeflere ulaşmasını kendi davranışlarıyla engellemesidir; erteleme, son anda vazgeçme, ilişkileri bozma ya da kendini yetersiz hazırlama biçiminde görülür. Devamını oku →
- Kırılgan çocuk modu
- Kırılgan çocuk modu, şema terapide kişinin kendini yalnız, korkmuş, değersiz ya da terk edilmiş hissettiği duygusal durumdur. Devamını oku →
- Kıskançlık
- Kıskançlık, değer verilen bir ilişkiyi kaybetme tehdidi algılandığında ortaya çıkan doğal bir duygudur. Devamını oku →
- Klinik psikolog
- Klinik psikolog, psikoloji lisansının ardından klinik psikoloji alanında yüksek lisans ya da doktora yaparak psikolojik değerlendirme ve psikoterapi konusunda uzmanlaşmış ruh sağlığı profesyonelidir. Devamını oku →
- Kompleks travma sonrası stres bozukluğu (K-TSSB)
- Kompleks travma sonrası stres bozukluğu, çoğunlukla uzun süreli ve kaçılması zor travmatik yaşantılardan sonra gelişen; TSSB belirtilerine ek olarak duygu düzenleme güçlüğü, kalıcı olumsuz benlik algısı ve ilişki sorunları içeren, ICD-11'de tanımlanmış bir tablodur. Devamını oku →
- Kompulsiyon
- Kompulsiyon, obsesyonların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için tekrarlayan biçimde yapılan davranış ya da zihinsel eylemdir; kontrol etme, yıkama ve sayma sık görülen örneklerdir. Devamını oku →
- Kusurluluk şeması
- Kusurluluk şeması, kişinin temelde kusurlu, değersiz ya da sevilmeye layık olmadığına ve bu yanının fark edilirse reddedileceğine dair derin inancıdır. Devamını oku →
- Kâbus
- Kâbus, kişiyi korku ya da sıkıntıyla uyandıran rahatsız edici rüyadır; sık ve tekrarlayıcı kâbuslar travma sonrası belirtilerin ya da yoğun stresin bir işareti olabilir. Devamını oku →
M
- Mani
- Mani, en az bir hafta süren; aşırı coşkulu ya da öfkeli duygu durum, artmış enerji, uyku ihtiyacında azalma ve dürtüsel davranışlarla seyreden dönemdir. Devamını oku →
- Maruz bırakma ve tepki önleme
- Maruz bırakma ve tepki önleme, kişinin kaygı yaratan düşünce ya da durumlarla yüzleşirken kompulsiyonları yapmamasına dayanan ve OKB'de kullanılan bir bilişsel davranışçı terapi tekniğidir. Devamını oku →
- Meli-malı düşünceleri
- Meli-malı düşünceleri, kişinin kendine ve başkalarına katı kurallar koymasına dayanan bilişsel çarpıtmadır; örneğin 'asla hata yapmamalıyım'. Devamını oku →
- Mentalizasyon
- Mentalizasyon, kendi ve başkalarının davranışlarının ardındaki düşünce, duygu ve niyetleri anlayabilme kapasitesidir; ilişkilerde ve duygu düzenlemede önemli bir rol oynar.
- Mevsimsel depresyon
- Mevsimsel depresyon (mevsimsel duygulanım bozukluğu), çoğunlukla sonbahar ve kış aylarında başlayıp ilkbaharda hafifleyen, tekrarlayıcı depresif dönemlerdir. Devamını oku →
- Mindfulness (bilinçli farkındalık)
- Mindfulness (bilinçli farkındalık), dikkati yargılamadan ve kasıtlı olarak şimdiki ana yöneltme pratiğidir. Devamını oku →
- MMPI
- MMPI (Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri), kişilik özelliklerini ve psikolojik belirtileri değerlendirmek için en yaygın kullanılan standart testlerden biridir. Devamını oku →
- Mobbing
- Mobbing, iş yerinde bir kişinin sistematik ve uzun süreli olarak dışlanması, aşağılanması, işinin engellenmesi ya da psikolojik baskıya maruz bırakılmasıdır. Devamını oku →
- Mükemmeliyetçilik
- Mükemmeliyetçilik, kendine ya da başkalarına aşırı yüksek standartlar koyup bu standartlara ulaşamamayı yoğun bir öz eleştiriyle değerlendirmektir. Devamını oku →
N
- Narsistik kişilik özellikleri
- Narsistik kişilik özellikleri; büyüklenmecilik, sürekli hayranlık ihtiyacı, empati güçlüğü ve eleştiriye aşırı duyarlılıkla tanımlanır. Devamını oku →
O
- Obsesif kompulsif bozukluk (OKB)
- Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), istenmeyen ve sıkıntı veren düşüncelerin (obsesyonlar) ve bu sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemlerin (kompulsiyonlar) günlük hayatı belirgin biçimde etkilediği bir durumdur. Devamını oku →
- Obsesyon
- Obsesyon, tekrarlayan, istenmeyen ve sıkıntı veren düşünce, dürtü ya da imgedir. Devamını oku →
- Online terapi
- Online terapi, psikoterapi görüşmelerinin güvenli bir görüntülü bağlantı üzerinden yapılmasıdır. Devamını oku →
- Otomatik düşünce
- Otomatik düşünce, bir durum karşısında kendiliğinden ve hızla ortaya çıkan, çoğu zaman sorgulanmadan doğru kabul edilen düşüncedir. Devamını oku →
- Otonom sinir sistemi
- Otonom sinir sistemi; kalp atışı, nefes ve sindirim gibi istemsiz işlevleri düzenleyen sistemdir. Sempatik kolu bedeni harekete hazırlarken parasempatik kolu dinlenme ve toparlanmayı destekler. Devamını oku →
Ö
- Öfke kontrolü
- Öfke, haksızlık ya da engellenme algısına verilen doğal bir duygudur; sorun, öfkenin sık, yoğun ve zarar verici biçimde ifade edilmesidir. Devamını oku →
- Öğrenilmiş çaresizlik
- Öğrenilmiş çaresizlik, kişinin kontrol edemediği olumsuz deneyimler yaşadıktan sonra durumu değiştirebileceği koşullarda da çabalamayı bırakmasıdır. Devamını oku →
- Özgül fobi
- Özgül fobi, belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız yoğun korku ve kaçınmadır; örneğin uçak, yükseklik ya da iğne korkusu. Devamını oku →
- Özgüven eksikliği
- Özgüven eksikliği, kişinin kendi değerine, yeteneklerine ve kararlarına güvenmekte zorlanmasıdır; sürekli onay arama, kendini başkalarıyla kıyaslama ve risk almaktan kaçınma ile kendini gösterir. Devamını oku →
- Öz düzenleme
- Öz düzenleme, kişinin dikkatini, duygularını ve davranışlarını hedeflerine uygun biçimde yönetebilme becerisidir. Devamını oku →
- Öz şefkat
- Öz şefkat, zorlandığımız ya da hata yaptığımız anlarda kendimize sevdiğimiz birine davranacağımız gibi anlayış ve nezaketle yaklaşabilmektir. Devamını oku →
- Öz yeterlik
- Öz yeterlik, Albert Bandura'nın tanımladığı; kişinin belirli bir görevi başarabileceğine dair inancıdır. Devamını oku →
P
- Panik atak
- Panik atak, birkaç dakika içinde zirveye ulaşan; çarpıntı, nefes darlığı, göğüste sıkışma, baş dönmesi, titreme ve ölecekmiş ya da kontrolü kaybedecekmiş gibi hissetme ile seyreden yoğun korku nöbetidir. Devamını oku →
- Panik bozukluk
- Panik bozukluk, tekrarlayan beklenmedik panik ataklar ve yeni bir atak yaşama korkusunun günlük hayatı etkilemesiyle tanımlanan kaygı bozukluğudur. Devamını oku →
- Parentifikasyon
- Parentifikasyon, çocuğun yaşına uygun olmayan biçimde ebeveynin ya da ailenin fiziksel veya duygusal bakımını üstlenmesidir. Devamını oku →
- Pasif agresif davranış
- Pasif agresif davranış, öfke ya da hoşnutsuzluğun doğrudan söylenmek yerine sessiz küsme, geciktirme, unutmuş gibi yapma ya da iğneleyici yorumlar gibi dolaylı yollarla ifade edilmesidir. Devamını oku →
- Polivagal kuram
- Polivagal kuram, Stephen Porges tarafından öne sürülen ve otonom sinir sisteminin güvenlik, tehlike ve yaşamı tehdit eden durumlara farklı katmanlarda tepki verdiğini savunan bir yaklaşımdır; klinik uygulamada sık anılsa da bazı varsayımları tartışmalıdır. Devamını oku →
- Psikiyatrist
- Psikiyatrist, tıp fakültesi sonrası psikiyatri uzmanlık eğitimi almış hekimdir; ruhsal hastalıklarda tanı koyabilir ve ilaç yazabilir. Devamını oku →
- Psikodinamik terapi
- Psikodinamik terapi, bugünkü sorunların geçmiş yaşantılar, bilinç dışı süreçler ve ilişki örüntüleriyle bağlantısını anlamaya odaklanan psikoterapi yaklaşımıdır.
- Psikoeğitim
- Psikoeğitim, kişiye yaşadığı sorunun ne olduğu, nasıl sürdüğü ve nasıl ele alınabileceği hakkında anlaşılır bilgi verilmesidir; terapinin genellikle ilk adımlarından biridir. Devamını oku →
- Psikolojik danışman
- Psikolojik danışman, Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık (PDR) bölümünden mezun olan uzmandır. Devamını oku →
- Psikolojik dayanıklılık
- Psikolojik dayanıklılık (resilience), zorluklar, kayıplar ve stres karşısında uyum sağlayabilme ve yeniden toparlanabilme kapasitesidir. Devamını oku →
- Psikolojik ilk yardım
- Psikolojik ilk yardım, afet ya da kriz sonrasında insanlara güvenlik, sakinleşme, temel ihtiyaçlara erişim ve sosyal destekle bağlantı sağlamayı amaçlayan, tedavi niteliği taşımayan ilk destek yaklaşımıdır. Devamını oku →
- Psikolojik test
- Psikolojik test, kişilik özelliklerini, belirtileri ya da bilişsel işlevleri standart yöntemlerle ölçmek için kullanılan araçtır; sonuçlar klinik görüşmeyle birlikte yorumlanır. Devamını oku →
- Psikosomatik belirtiler
- Psikosomatik belirtiler, stres ve duygusal yükün baş ağrısı, mide-bağırsak sorunları, kas ağrıları, çarpıntı ya da yorgunluk gibi bedensel yakınmalar olarak ortaya çıkmasıdır. Devamını oku →
- Psikoterapi
- Psikoterapi, eğitimli bir ruh sağlığı uzmanı ile danışan arasında, belirli yöntemlere dayanarak duygusal, düşünsel ve davranışsal güçlüklerin ele alındığı yapılandırılmış görüşme sürecidir. Devamını oku →
R
- Ruminasyon
- Ruminasyon, olumsuz bir duygunun ya da olayın nedenleri ve sonuçları üzerine çözüme ulaşmadan tekrar tekrar düşünmedir; depresyonla yakından ilişkilidir. Devamını oku →
S
- Sağlıklı yetişkin modu
- Sağlıklı yetişkin modu, şema terapide kişinin ihtiyaçlarını fark edip sorumlu ve şefkatli biçimde karşılayabilen, dengeli iç yanını anlatır. Devamını oku →
- Sağlık kaygısı (hipokondri)
- Sağlık kaygısı (hipokondri), ciddi bir hastalığı olduğu ya da olacağı yönünde, tıbbi güvencelere rağmen süren yoğun endişedir. Devamını oku →
- Savunma mekanizmaları
- Savunma mekanizmaları, kişinin kaygı ve rahatsız edici duygulardan korunmak için çoğu zaman farkında olmadan başvurduğu inkâr, yansıtma ve bastırma gibi zihinsel stratejilerdir.
- Seans
- Seans, danışan ile terapist arasında belirli bir sürede yapılan tek bir terapi görüşmesidir. Devamını oku →
- Seans sıklığı
- Seans sıklığı, terapi görüşmelerinin ne aralıkla yapıldığını ifade eder; çoğu süreç haftalık başlar ve ilerleme sağlandıkça aralıklar seyrekleştirilebilir. Devamını oku →
- Sevgi bombardımanı (love bombing)
- Sevgi bombardımanı, ilişkinin başında aşırı ilgi, iltifat ve hediyelerle karşı tarafı hızla bağlama davranışıdır; sonrasında kontrol ya da değersizleştirme ile devam ettiğinde manipülasyonun bir parçası olabilir. Devamını oku →
- Sınav kaygısı, sınav öncesinde ve sırasında yaşanan; performansı düşürecek düzeyde yoğun endişe, bedensel gerginlik ve zihin boşalması hissidir. Devamını oku →
- Sınırlı yeniden ebeveynlik
- Sınırlı yeniden ebeveynlik, şema terapide terapistin, profesyonel sınırlar içinde danışanın çocuklukta karşılanmamış duygusal ihtiyaçlarını kısmen karşılamaya çalıştığı yaklaşımdır. Devamını oku →
- Sınır koymak
- Sınır koymak, kendi ihtiyaçlarımızı, zamanımızı ve değerlerimizi korumak için başkalarına neyin kabul edilebilir olduğunu açıkça ifade etmektir. Devamını oku →
- Sokratik sorgulama
- Sokratik sorgulama, terapistin hazır cevap vermek yerine açık uçlu sorularla kişinin kendi düşüncelerini sınamasına ve alternatif bakış açıları bulmasına yardımcı olduğu bilişsel terapi tekniğidir. Devamını oku →
- Somatizasyon
- Somatizasyon, duygusal sıkıntının bedensel belirtiler biçiminde yaşanması ve ifade edilmesidir. Devamını oku →
- Sosyal karşılaştırma
- Sosyal karşılaştırma, insanların kendi yeteneklerini, görüşlerini ve durumlarını değerlendirmek için başkalarını referans almasıdır; kavram Leon Festinger tarafından tanımlanmıştır. Devamını oku →
- Sosyal kaygı bozukluğu (sosyal fobi)
- Sosyal kaygı bozukluğu (sosyal fobi), başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme, utanma ya da küçük düşme korkusunun sosyal ortamlarda yoğun kaygıya ve kaçınmaya yol açmasıdır. Devamını oku →
- Stres
- Stres, kişinin taleplerin baş etme kaynaklarını aştığını algıladığında verdiği bedensel ve psikolojik tepkidir. Devamını oku →
- Süpervizyon
- Süpervizyon, ruh sağlığı uzmanlarının çalışmalarını deneyimli bir meslektaşla düzenli olarak değerlendirdiği mesleki destek ve gelişim sürecidir.
Ş
- Şema modu
- Şema modu, şema terapide kişinin belirli bir anda içinde bulunduğu duygusal durum ve baş etme biçimidir; kırılgan çocuk, cezalandırıcı ebeveyn ve sağlıklı yetişkin modları bunlara örnektir. Devamını oku →
- Şema terapi
- Şema terapi, Jeffrey Young tarafından geliştirilen; bilişsel davranışçı terapi, bağlanma kuramı ve deneyimsel teknikleri birleştiren bütünleştirici bir psikoterapi yaklaşımıdır. Devamını oku →
T
- Terapide gizlilik
- Terapide gizlilik, seanslarda paylaşılan bilgilerin danışanın izni olmadan üçüncü kişilerle paylaşılmaması ilkesidir; kişinin ya da başkalarının hayati güvenliğinin tehlikede olduğu durumlar gibi yasal istisnaları vardır. Devamını oku →
- Terapötik hedef
- Terapötik hedef, terapinin başında danışan ve terapistin birlikte belirlediği, ölçülebilir ve ulaşılabilir değişim amacıdır; süreç boyunca gözden geçirilir. Devamını oku →
- Terapötik ittifak
- Terapötik ittifak, danışan ile terapist arasındaki güvene dayalı iş birliği ilişkisidir; hedefler ve görevler üzerinde uzlaşmayı ve duygusal bağı kapsar. Araştırmalar terapinin etkisinde belirleyici olduğunu gösterir. Devamını oku →
- Terk edilme korkusu
- Terk edilme korkusu, sevilen kişiyi kaybetme ihtimaline karşı duyulan yoğun ve çoğu zaman durumla orantısız kaygıdır; sürekli güvence arama, kıskançlık ve küçük mesafeleri reddedilme olarak yorumlama ile kendini gösterir. Devamını oku →
- Tetikleyici
- Tetikleyici, geçmişteki zorlayıcı bir deneyimi ya da yoğun bir duygusal tepkiyi harekete geçiren durum, uyaran ya da anıdır. Devamını oku →
- Toksik ilişki
- Toksik ilişki; sürekli eleştiri, kontrol, aşağılama, kıskançlık, manipülasyon ve kişinin kendini değersiz, suçlu ya da korkmuş hissettiği bir ilişki örüntüsüdür. Devamını oku →
- Tolerans penceresi
- Tolerans penceresi, kişinin duygusal uyarılmışlığının ne çok yüksek ne de çok düşük olduğu, düşünebildiği ve duygularını yönetebildiği aralığı anlatan bir kavramdır. Devamını oku →
- Topraklama
- Topraklama, yoğun kaygı ya da dissosiyasyon anlarında dikkati beş duyu aracılığıyla şimdiki ana getirmeyi amaçlayan tekniklerdir; 5-4-3-2-1 egzersizi bilinen bir örnektir. Devamını oku →
- Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi
- Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, travmatik anıların ve bunlara bağlı düşünce, duygu ve kaçınma davranışlarının yapılandırılmış biçimde ele alındığı, travma sonrası belirtiler için önerilen bir BDT uygulamasıdır. Devamını oku →
- Travma sonrası büyüme
- Travma sonrası büyüme, son derece zorlayıcı yaşam olaylarıyla mücadele etmenin sonucunda ortaya çıkabilen olumlu psikolojik değişimlerdir; kavram Tedeschi ve Calhoun tarafından tanımlanmıştır. Devamını oku →
- Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB)
- Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), hayatı tehdit eden ya da ağır bir olayın ardından anıların istemsizce yeniden yaşanması, kaçınma, sürekli tetikte olma ve olumsuz duygu durumuyla seyreden bir tablodur. Devamını oku →
- Tükenmişlik sendromu
- Tükenmişlik sendromu, Dünya Sağlık Örgütü tarafından başarıyla yönetilemeyen kronik iş stresinden kaynaklanan mesleki bir olgu olarak tanımlanır. Devamını oku →
U
- Utanç ve suçluluk
- Suçluluk, belirli bir davranışla ilgili 'kötü bir şey yaptım' duygusudur ve çoğu zaman onarmaya yönlendirir. Devamını oku →
- Uyarılmışlık
- Uyarılmışlık, bedenin ve zihnin tetikte olma düzeyidir; aşırı uyarılmışlık sürekli gerginlik, irkilme ve uyku sorunlarıyla kendini gösterir. Devamını oku →
- Uykusuzluk (insomnia)
- Uykusuzluk (insomnia), yeterli fırsat olmasına rağmen uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte ya da erken uyanmakta güçlük çekmek ve bunun gündüz işlevselliğini etkilemesidir. Devamını oku →
- Uyku hijyeni
- Uyku hijyeni, düzenli uyku saatleri, yatak odasının uykuya uygun hale getirilmesi ve uyku öncesi uyarıcılardan kaçınma gibi sağlıklı uykuyu destekleyen alışkanlıklardır. Devamını oku →
- Uyku öncesi kaygı
- Uyku öncesi kaygı, gün bitip dikkat dağıtıcılar azaldığında yatakta düşüncelerin hızlanması ve endişelerin yoğunlaşmasıdır; uykuya dalmayı zorlaştırabilir. Devamını oku →
- Uyum bozukluğu
- Uyum bozukluğu, iş kaybı, ayrılık, taşınma ya da hastalık gibi tanımlanabilir bir stres etkenine verilen ve günlük hayatı belirgin biçimde etkileyen duygusal ve davranışsal tepkidir. Devamını oku →
- Uzamış yas
- Uzamış yas, kaybın üzerinden uzun süre geçmesine rağmen yoğun özlem ve acının azalmadığı, günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen yas tepkisidir. Devamını oku →
V
- Vaka formülasyonu
- Vaka formülasyonu, kişinin sorunlarının nasıl geliştiğini ve neden sürdüğünü açıklayan, terapinin yol haritasını oluşturan kuramsal çerçevedir. Devamını oku →
- Varoluşsal kaygı
- Varoluşsal kaygı; ölüm, özgürlük ve sorumluluk, yalnızlık ve anlam gibi insan varoluşunun temel gerçekleriyle yüzleşmekten doğan kaygıdır. Devamını oku →
Y
- Yalnızlık
- Yalnızlık, sahip olunan sosyal ilişkilerin istenen nitelik ya da miktarda olmadığı algısından doğan acı verici bir duygudur; yalnız olmakla aynı şey değildir, kalabalık içinde de hissedilebilir. Devamını oku →
- Yansıtma (projeksiyon)
- Yansıtma, kişinin kabul etmekte zorlandığı kendi duygu ya da özelliklerini başkalarına atfetmesiyle tanımlanan bir savunma mekanizmasıdır.
- Yas
- Yas, sevilen birinin kaybına verilen doğal duygusal, düşünsel ve bedensel tepkiler bütünüdür; herkes için farklı bir seyir izler ve belirli bir takvimi yoktur. Devamını oku →
- Yaşam koçu
- Yaşam koçu, hedef belirleme ve kişisel gelişim konularında destek veren kişidir; Türkiye'de yasal olarak tanımlanmış bir sağlık mesleği değildir. Devamını oku →
- Yaygın kaygı bozukluğu
- Yaygın kaygı bozukluğu, birçok farklı konuda (iş, sağlık, aile, para) en az altı ay boyunca süren, kontrol edilmesi zor ve aşırı endişe halidir. Devamını oku →
- Ya hep ya hiç düşüncesi
- Ya hep ya hiç düşüncesi, olayları ara tonları olmadan siyah ya da beyaz olarak değerlendiren bilişsel çarpıtmadır. Devamını oku →
- Yetişkin DEHB
- Yetişkin DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu), çocukluktan başlayıp yetişkinlikte süren; dikkati sürdürme, organizasyon, dürtü kontrolü ve zaman yönetiminde belirgin güçlüklerle seyreden nörogelişimsel bir durumdur. Devamını oku →
Z
- Zihin okuma
- Zihin okuma, kanıt olmadan başkalarının ne düşündüğünü bildiğini varsaymaya dayanan bilişsel çarpıtmadır. Devamını oku →
Bu sözlük genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
Destek almak isterseniz Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.