Fobi, belirli bir nesne ya da duruma (hayvanlar, yükseklik, kan, uçak, kapalı alan gibi) karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız yoğun korku ve kaçınmadır. Kişi korkusunun abartılı olduğunu bilse de kontrol etmekte zorlanır. Kademeli maruz bırakmaya dayanan bilişsel davranışçı terapi, özgül fobilerde etkili bir tedavidir.
Pek çok insan yüksekten, örümceklerden ya da iğneden biraz korkar. Bu korkular çoğu zaman hayatı etkilemez. Ancak bazen korku o kadar yoğunlaşır ki kişi uçağa binemez, gerekli bir kan tahlilini yıllarca erteler ya da yüksek katlı binalardaki iş görüşmelerinden kaçar. Bu durumda artık sıradan bir korkudan değil, bir fobiden söz edilir.
Fobi nedir?
Fobi, belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız, yoğun ve sürekli bir korkudur. Kişi çoğu zaman korkusunun abartılı olduğunu bilir; ancak bu bilgi korkuyu durdurmaya yetmez. Fobiler kaygı bozuklukları arasında en sık görülenlerdendir.
Normal korku ile fobi arasındaki fark
- Normal korku: Duruma uygun düzeydedir, kısa sürer ve hayatı kısıtlamaz.
- Fobi: Durumla orantısızdır, korkulan şeyi düşünmek bile kaygı yaratır, kişi ondan kaçınmak için hayatını düzenler ve bu tablo genellikle aylarca sürer.
Sık görülen özgül fobiler
- Hayvan fobileri: Köpek, kedi, örümcek, böcek, yılan, kuş
- Doğal çevre fobileri: Yükseklik, su, fırtına, karanlık
- Kan-iğne-yaralanma fobisi: Kan görmek, iğne olmak, tıbbi işlemler
- Durumsal fobiler: Uçak, asansör, tünel, kapalı alanlar, köprü
- Diğer: Kusma korkusu, boğulma korkusu, yüksek sesler
Kalabalık ve toplu taşıma gibi birden çok durumda yaşanan ve "kaçamama" korkusuyla ilişkili tablo için agorafobi yazısına; insanların önünde değerlendirilme korkusu için ise sosyal fobi yazısına bakabilirsiniz.
Fobinin belirtileri
- Korkulan nesne ya da durumla karşılaşınca ani ve yoğun kaygı
- Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı, mide bulantısı
- Bazen panik atak
- Kaçma ya da donup kalma isteği
- Korkulan durumla karşılaşma ihtimalinde bile beklenti kaygısı
- Kaçınma davranışları: Belirli yollardan gitmemek, tatil planlarını kısıtlamak, tıbbi kontrolleri ertelemek
Kan-iğne fobisinin farkı
Kan-iğne fobisinde diğer fobilerden farklı olarak kalp atışı ve tansiyon önce yükselip ardından ani bir düşüş gösterebilir; bu da bayılmaya yol açabilir. Bu nedenle tedavide bayılmayı önlemeye yönelik özel teknikler de kullanılır.
Fobiler neden olur?
- Doğrudan yaşantılar: Köpek ısırması, türbülanslı bir uçuş, asansörde kalmak
- Gözlem yoluyla öğrenme: Ebeveynin ya da bir yakının korkusuna tanıklık etmek
- Bilgi yoluyla öğrenme: Korkutucu haberler ve anlatımlar
- Biyolojik yatkınlık: Evrimsel olarak tehlikeli olabilecek durumlara karşı daha kolay korku geliştirme eğilimi
Kaçınma korkuyu nasıl korur?
Korkulan durumdan kaçınmak anlık bir rahatlama sağlar; ancak bu rahatlama beynin "Orası gerçekten tehlikeliydi" sonucunu çıkarmasına yol açar. Kişi korkulan durumla güvenli biçimde karşılaşıp kaygının kendiliğinden azaldığını deneyimlemediği sürece korku öğrenilmiş haliyle kalır.
Fobi tedavisi
Maruz bırakma (kademeli yüzleşme)
Fobilerde etkinliği güçlü biçimde kanıtlanmış yöntem, Bilişsel Davranışçı Terapi kapsamındaki kademeli maruz bırakmadır. Terapistle birlikte en az korkutucu adımdan en zora doğru bir basamak listesi hazırlanır. Örneğin uçak fobisinde önce uçak fotoğraflarına bakmak, ardından kalkış videoları izlemek, havalimanına gitmek ve sonunda kısa bir uçuş yapmak gibi. Her basamakta kaygının yükselip kendiliğinden azaldığı deneyimlenir.
Düşünce çalışması
"Türbülans uçağın düşeceği anlamına gelir" gibi felaketleştiren düşünceler gerçekçi bilgilerle yeniden değerlendirilir.
EMDR
Fobi belirli bir olumsuz yaşantıdan sonra başladıysa, bu anının EMDR ile işlenmesi korkunun azalmasına katkı sağlayabilir.
Fobi nedeniyle gerekli tıbbi tetkikleri ya da tedavileri erteliyorsanız bu durum sağlığınızı doğrudan etkileyebilir. Fobiler genellikle kısa sürede tedaviye iyi yanıt verir; destek almakta gecikmeyin.
Özetle
Fobi, belirli bir nesne ya da duruma karşı orantısız ve kalıcı bir korkudur ve kaçınma ile sürer. İyi haber şu ki özgül fobiler tedaviye iyi yanıt veren kaygı sorunlarındandır. Kademeli maruz bırakma ve BDT ile çoğu kişi kısa sürede belirgin bir rahatlama yaşar. Seanslar Bostancı'daki ofiste ya da online olarak yürütülebilir.
Sık sorulan sorular
Fobiler tedavi edilebilir mi?
Evet. Özgül fobiler tedaviye iyi yanıt veren kaygı sorunlarındandır. Kademeli maruz bırakma temelli Bilişsel Davranışçı Terapi ile çoğu kişide belirgin iyileşme görülür.
Fobi tedavisi ne kadar sürer?
Fobinin türüne ve şiddetine göre değişmekle birlikte özgül fobiler çoğu zaman görece kısa süreli terapi programlarıyla belirgin biçimde azalabilir.
Fobiden kendi kendime kurtulabilir miyim?
Hafif fobilerde kademeli ve planlı yüzleşme işe yarayabilir. Ancak korku yoğunsa, panik atak eşlik ediyorsa ya da hayatınızı belirgin biçimde kısıtlıyorsa bir uzmanla çalışmak süreci hem daha güvenli hem de daha etkili kılar.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete ve Panik Atak Terapisi ve EMDR Terapisi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Choy, Y., Fyer, A. J. ve Lipsitz, J. D. (2007). Treatment of specific phobia in adults. Clinical Psychology Review.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Anxiety disorders (bilgi notu). who.int
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
