Agorafobi, panik benzeri belirtiler yaşandığında kaçmanın zor ya da yardım almanın mümkün olmayacağı düşünülen yerlerden (kalabalık, toplu taşıma, kapalı alanlar, evden yalnız çıkmak) yoğun biçimde korkma ve bu yerlerden kaçınma durumudur. Çoğu zaman panik ataklarla birlikte görülür. Bilişsel davranışçı terapi ve kademeli maruz bırakma, etkinliği araştırmalarla desteklenen yaklaşımlardır.
Metrobüse binmeden önce kalbin hızlanması, AVM'de kasa sırasında "Ya burada fenalaşırsam?" düşüncesi, bir süre sonra evden yalnız çıkmanın bile zorlaşması… Agorafobi, kaçmanın zor olacağı ya da yardım almanın mümkün olmayacağı düşünülen yerlerde ortaya çıkan yoğun bir korkudur ve zamanla kişinin yaşam alanını belirgin biçimde daraltabilir.
Agorafobi nedir?
Agorafobi kelime anlamıyla "çarşı korkusu" demektir; ancak yalnızca açık alan ya da kalabalık korkusu değildir. Temelinde, panik benzeri belirtiler ya da utandırıcı bir durum yaşandığında oradan çıkamamak veya yardım alamamak korkusu yatar. Kişi bu nedenle belirli durumlardan kaçınmaya ya da onlara ancak yanında biri varken katlanmaya başlar.
Agorafobide korkulan durumlar
- Toplu taşıma: metro, metrobüs, otobüs, vapur, uçak
- Açık alanlar: meydanlar, köprüler, otoparklar
- Kapalı alanlar: AVM, sinema, mağaza, asansör
- Sıra beklemek ya da kalabalığın içinde olmak
- Evden yalnız çıkmak
Agorafobiden söz edebilmek için genellikle bu durumlardan birkaçında belirgin korku yaşanması, bu durumlardan kaçınılması ya da yoğun sıkıntıyla katlanılması ve bu tablonun aylarca sürmesi gerekir.
Belirtiler nelerdir?
- Korkulan durumu düşünürken bile yükselen kaygı
- Çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, terleme gibi panik atak belirtileri
- "Bayılacağım", "kontrolümü kaybedeceğim", "rezil olacağım" düşünceleri
- Çıkışlara yakın oturma, yanında hep su ya da ilaç taşıma gibi "güvenlik davranışları"
- Yalnız dışarı çıkamama, mutlaka bir refakatçi isteme
- Gittikçe daralan bir yaşam alanı: işe gidememek, sosyal davetlere katılamamak
Agorafobi ve panik atak
Agorafobi çoğu zaman panik ataklardan sonra gelişir. İlk panik atağın yaşandığı yer (örneğin metro) tehlikeli olarak kodlanır. Kişi oraya gitmekten kaçınır; ardından benzer yerler de kaçınma listesine eklenir. Ancak agorafobi panik atak öyküsü olmadan da ortaya çıkabilir.
Kaçınma döngüsü: Korku nasıl büyür?
Korkulan yerden kaçınmak kısa vadede büyük bir rahatlama sağlar. Ancak beyin bu rahatlamayı "İyi ki gitmedin, orası gerçekten tehlikeliydi" diye öğrenir. Böylece korku azalmak yerine pekişir ve kaçınılan yerlerin sayısı artar. Güvenlik davranışları da benzer şekilde işler: "Yanımda biri olduğu için bayılmadım" düşüncesi, kişinin aslında güvende olduğunu öğrenmesini engeller.
Neler yapılabilir?
- Kaygıyı anlamak: Panik belirtilerinin rahatsız edici ama tehlikeli olmadığını bilmek, korkunun gücünü azaltır.
- Kaygı basamağı oluşturmak: Korkulan durumları en kolaydan en zora doğru sıralayın. Örneğin önce evin önündeki markete yalnız gitmek, sonra iki durak otobüse binmek.
- Kademeli yüzleşme: Her basamakta kaygı azalana kadar durumda kalmak, beynin yeni bir şey öğrenmesini sağlar.
- Güvenlik davranışlarını azaltmak: Çıkış kapısına yakın oturma gibi alışkanlıkları adım adım bırakmak.
- Nefes ve gevşeme becerileri: Kaygıyı yok etmek için değil, yüzleşme sırasında eşlik etmesi için kullanılmalıdır. Pratik yöntemler için kaygıyla başa çıkma yöntemleri yazısına bakabilirsiniz.
Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da baş dönmesi gibi belirtileri ilk kez yaşıyorsanız önce tıbbi değerlendirme yaptırın. Agorafobi evden çıkmayı tamamen engelleyecek düzeye geldiyse beklemeden destek almanız önemlidir.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Agorafobi tedavisinde en güçlü kanıta sahip yaklaşım Bilişsel Davranışçı Terapidir. Terapide felaketleştiren düşünceler incelenir, bedensel duyumlara karşı duyarlılık azaltılır ve terapistle birlikte planlanan kademeli yüzleşme çalışmaları yapılır. Belirtiler yoğunsa psikiyatrik değerlendirme de önerilebilir.
Evden çıkmanın zor olduğu dönemlerde terapiye online seanslarla başlamak, ardından Bostancı'daki ofiste yüz yüze görüşmeye geçmek de tedavinin bir parçası olarak planlanabilir.
Özetle
Agorafobi, kaçmanın ya da yardım almanın zor olacağı düşünülen yerlerde yaşanan yoğun korkudur ve kaçınma ile büyür. İyi haber şu ki agorafobi tedaviye iyi yanıt verir. Kademeli yüzleşme ve BDT ile pek çok kişi daralan yaşam alanını yeniden genişletir.
Sık sorulan sorular
Agorafobi geçer mi?
Evet. Agorafobi tedaviye iyi yanıt veren kaygı sorunlarındandır. Bilişsel Davranışçı Terapi ve kademeli yüzleşme çalışmalarıyla belirtiler belirgin biçimde azalır.
Agorafobi ile sosyal fobi arasındaki fark nedir?
Sosyal fobide temel korku başkaları tarafından olumsuz değerlendirilmektir. Agorafobide ise korku, panik benzeri belirtiler yaşandığında kaçamamak ya da yardım alamamaktır.
Agorafobisi olan biri online terapi alabilir mi?
Evet. Online terapi, evden çıkmanın zor olduğu dönemlerde tedaviye başlamak için iyi bir seçenektir. Süreç ilerledikçe yüz yüze seanslar ve dışarıda yapılan yüzleşme çalışmaları plana eklenebilir.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete ve Panik Atak Terapisi ve Online Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- NICE (2011). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113). nice.org.uk
- Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Anxiety disorders (bilgi notu). who.int
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
