Narsistik kişilik özellikleri; büyüklenmecilik, sürekli hayranlık ihtiyacı, empati güçlüğü ve eleştiriye aşırı duyarlılıkla tanımlanır. Bu özelliklerin bir kısmını taşımak, narsistik kişilik bozukluğu tanısı anlamına gelmez; tanı yalnızca uzman değerlendirmesiyle konur. Bu özelliklere sahip biriyle ilişkide sınır koymak ve kendi gerçekliğini korumak önemlidir.
"Narsist" kelimesi son yıllarda gündelik dilde çok sık kullanılır hale geldi. Bencil davranan bir arkadaş, sosyal medyada sık paylaşım yapan biri ya da tartışmada geri adım atmayan bir yakın kolayca "narsist" olarak etiketlenebiliyor. Oysa narsistik kişilik özellikleri çok daha karmaşık bir yapıya sahiptir ve her kendine güvenen kişi narsist değildir.
Narsisizm nedir?
Narsisizm, kişinin kendilik değerini düzenleme biçimiyle ilgili bir kişilik özelliğidir. Herkeste bir ölçüde bulunur ve hafif düzeyde sağlıklı bir özsaygının parçası olabilir. Sorun, bu özelliklerin katı, yoğun ve ilişkilere zarar verecek biçimde hayatın merkezine yerleştiği durumlarda başlar. Uzun süreli, yaygın ve işlevselliği bozan bir örüntü söz konusu olduğunda ise bir uzman tarafından "narsistik kişilik bozukluğu" tanısı değerlendirilebilir.
Sağlıklı özsaygı ile narsisizm arasındaki fark
- Sağlıklı özsaygı: Kişi güçlü ve zayıf yanlarını gerçekçi biçimde görebilir, eleştiriyi kırılsa da sindirebilir, başkalarının başarısına sevinebilir ve hata yaptığında özür dileyebilir.
- Narsistik örüntü: Kendilik değeri dış onaya sıkı sıkıya bağlıdır; eleştiri yıkıcı bir saldırı gibi yaşanır, başkalarının ihtiyaçları görülmekte zorlanılır ve hata kabul edilmesi neredeyse imkânsız gelir.
Narsistik kişilik özellikleri
- Kendini olağanüstü önemli ve özel görme
- Sürekli hayranlık ve onay bekleme
- Başarı, güç ya da güzellikle ilgili büyüklenmeci hayaller
- Ayrıcalıklı muamele beklentisi ("Kurallar benim için geçerli değil")
- Empati kurmakta zorlanma, başkalarının duygularını önemsememe
- İlişkilerde karşıdakini kendi amaçları için kullanma
- Başkalarını kıskanma ya da başkalarının kendisini kıskandığına inanma
- Kibirli ve küçümseyici tutumlar
Büyüklenmeci ve kırılgan narsisizm
Narsisizm her zaman göz alıcı bir özgüven gibi görünmez. Büyüklenmeci narsisizmde kişi dışa dönük, iddialı ve kendinden emin görünür. Kırılgan (örtük) narsisizmde ise kişi daha çekingen, alıngan ve kaygılıdır; dışarıdan özgüvensiz görünse de içte yoğun bir "fark edilme" ve "özel olma" ihtiyacı, eleştiriye karşı aşırı hassasiyet ve gizli bir kırgınlık taşır. İki biçimin altında da çoğu zaman kırılgan bir kendilik değeri ve derin bir yetersizlik duygusu yatar.
Narsisizm nereden gelir?
Narsistik örüntüler genellikle çocuklukta gelişir. Koşullu sevgi ("Başarılı olursan değerlisin"), aşırı övgü ile ihmalin bir arada olduğu ortamlar, duygusal ihtiyaçların görülmemesi ya da utandırıcı eleştiriler; çocuğun kırılgan benliğini korumak için "kusursuz" bir dış görüntü inşa etmesine yol açabilir. Şema Terapi bu örüntüleri "kusurluluk" şeması ve onu telafi eden "büyüklenmeci" baş etme biçimleri üzerinden ele alır.
Narsistik özellikleri olan biriyle ilişki
Bu kişilerle kurulan yakın ilişkilerde sık görülen deneyimler şunlardır: Başta yoğun bir ilgi ve idealleştirme, ardından giderek artan eleştiri ve değersizleştirme, duyguların sürekli küçümsenmesi ve kişinin kendi algısından şüphe etmeye başlaması. Bu deneyimler zamanla özgüven kaybına, kaygıya ve yorgunluğa yol açabilir. Bu tür ilişkilerin işaretleri için toksik ilişki belirtileri yazısına bakabilirsiniz.
Kendinizi korumak için
- Kendi algınıza güvenin; yaşadıklarınızı not etmek gerçekliği netleştirmeye yardımcı olur.
- Net sınırlar koyun ve sınırınızı uzun açıklamalarla savunmak zorunda olmadığınızı hatırlayın.
- Değişimi tek başınıza üstlenmeye çalışmayın; karşınızdakini değiştirmek sizin sorumluluğunuz değildir.
- Destek sisteminizi güçlendirin; yalnızlaşmak bu ilişkilerin etkisini artırır.
İnternette yapılan testler ya da birkaç davranıştan yola çıkılarak kimseye tanı konamaz. Kişilik bozukluğu tanısı yalnızca bir ruh sağlığı uzmanının kapsamlı değerlendirmesiyle konur. Bir ilişkide fiziksel ya da ciddi duygusal şiddet yaşıyorsanız destek almaktan çekinmeyin; acil durumlarda 112'yi arayın.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Narsistik özellikleri olan kişiler genellikle terapiye depresyon, tükenmişlik, ilişki sorunları ya da bir başarısızlık sonrası ortaya çıkan yoğun sıkıntıyla başvurur. Terapide amaç kişiyi "suçlamak" değil, kırılgan kendilik değerini ve onu korumak için geliştirilmiş katı stratejileri anlamaktır. Şema Terapi ve kişilik örüntülerine odaklanan psikodinamik yaklaşımlar bu alanda kullanılır. Narsistik bir ilişkiden etkilenen kişilerle yapılan bireysel terapide ise kendi algısına güveni yeniden kurmak, sınırlar oluşturmak ve ilişkiden kalan izleri işlemek hedeflenir. Seanslar Bostancı'daki ofiste ya da online olarak yürütülür.
Özetle
Narsisizm bir yelpazedir; sağlıklı özsaygıdan katı ve ilişkilere zarar veren örüntülere kadar uzanır. Dışarıdan özgüven gibi görünen tutumların altında çoğu zaman kırılgan bir kendilik değeri yatar. Etiketlemek yerine örüntüyü anlamak hem kişinin kendisi hem de yakınları için daha yararlıdır.
Sık sorulan sorular
Narsist insanlar değişebilir mi?
Kişi kendi örüntüsünü fark eder ve değişime motive olursa uzun soluklu psikoterapiyle anlamlı değişimler mümkündür. Ancak değişim, kişinin kendi isteği ve emeğiyle gerçekleşir; başkaları onu değiştiremez.
Narsistik kişilik bozukluğu ile narsistik özellikler aynı şey mi?
Hayır. Narsistik özellikler herkeste farklı düzeylerde bulunabilir. Kişilik bozukluğu tanısı ise bu özelliklerin uzun süreli, yaygın ve işlevselliği belirgin biçimde bozan bir örüntü oluşturduğu durumlarda uzman değerlendirmesiyle konur.
Narsist biriyle ilişkiden nasıl toparlanılır?
Yaşananları anlamlandırmak, kendi algısına güveni yeniden kurmak, sınırları güçlendirmek ve destek sistemine yaslanmak toparlanmanın temel adımlarıdır. Bireysel terapi bu süreci kolaylaştırabilir.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Şema Terapi ve İlişki Sorunları sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Pincus, A. L. ve Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
