Psikosomatik belirtiler, stres ve duygusal yükün baş ağrısı, mide-bağırsak sorunları, kas ağrıları, çarpıntı ya da yorgunluk gibi bedensel yakınmalar olarak ortaya çıkmasıdır. Belirtiler gerçektir ve 'hayal ürünü' değildir. Önce tıbbi değerlendirme yapılmalı; ardından stres yönetimi ve psikoterapi belirtilerin azalmasına yardımcı olabilir.
Midenizin kasıldığı bir toplantı, gerginlikten sonra başlayan baş ağrısı ya da yoğun bir dönemin ardından tutulan boyun… Duygularımız ile bedenimiz sanılandan çok daha yakından bağlantılıdır. Bazen stres, kaygı ya da ifade edilemeyen duygular, bedende gerçek ve rahatsız edici belirtiler olarak ortaya çıkar. Bu belirtilere genel olarak psikosomatik belirtiler denir.
Psikosomatik ne demek?
"Psiko" zihni, "soma" ise bedeni ifade eder. Psikosomatik yaklaşım, ruhsal durumların bedensel işleyişi etkileyebildiğini ve bazı bedensel yakınmaların ortaya çıkmasında ya da şiddetlenmesinde duygusal etkenlerin rol oynadığını kabul eder.
Burada altını çizmek gerekir: Psikosomatik belirtiler hayali değildir. Kişi ağrıyı, bulantıyı ya da yorgunluğu gerçekten yaşar. Fark, belirtinin ortaya çıkışında ve sürmesinde stres ve duyguların önemli bir pay taşımasıdır.
Duygular bedene nasıl yansır?
Bir tehdit algıladığımızda vücudumuz "savaş ya da kaç" tepkisi verir: Kalp hızlanır, kaslar gerilir, sindirim yavaşlar, stres hormonları salgılanır. Bu tepki kısa süreli tehlikeler için işlevseldir. Ancak stres uzun süre devam ettiğinde ya da duygular sürekli bastırıldığında beden bu alarm halinden çıkamaz. Kronik gerginlik zamanla ağrı, sindirim sorunları, uyku bozuklukları ve bitkinlik olarak kendini gösterebilir. Stresin bedene etkileri hakkında stres yönetimi yazısında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.
Sık görülen psikosomatik belirtiler
- Baş ağrısı ve migren benzeri ağrılar: Özellikle gerilim tipi baş ağrıları
- Mide ve bağırsak yakınmaları: Mide ağrısı, hazımsızlık, şişkinlik, ishal ya da kabızlık
- Kas ve eklem ağrıları: Boyun, omuz ve sırtta gerginlik, çene sıkma
- Göğüste sıkışma, çarpıntı, nefes darlığı hissi
- Baş dönmesi, uyuşma, karıncalanma
- Kronik yorgunluk ve dinlendirmeyen uyku
- Cilt yakınmaları: Stresle alevlenen kaşıntı ya da döküntüler
Bedensel belirtilerin psikolojik kökenli olduğunu düşünmeden önce mutlaka tıbbi değerlendirme yaptırılmalıdır. Psikosomatik bir açıklama, ancak gerekli muayene ve tetkiklerle bedensel nedenler değerlendirildikten sonra gündeme gelmelidir. Ani gelişen göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bilinç değişikliği gibi durumlarda vakit kaybetmeden acil servise başvurun.
Kimlerde daha sık görülür?
- Uzun süredir yoğun stres altında olanlar
- Duygularını tanımakta ya da ifade etmekte zorlananlar ("Ne hissettiğimi bilmiyorum ama midem düğüm düğüm")
- Kaygı ve depresyon yaşayanlar
- Geçmişinde zorlayıcı ya da travmatik deneyimler bulunanlar
- Kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana atan, "güçlü olmak zorundayım" diyenler
Belirtiler ve kaygı döngüsü
Psikosomatik belirtiler çoğu zaman bir döngü içinde büyür: Stres bedensel bir belirti yaratır, kişi bu belirtiden korkar ("Ya ciddi bir hastalıksa?"), korku stresi artırır ve belirti yoğunlaşır. Bu döngü özellikle sağlık kaygısı yaşayan kişilerde belirgindir. Tetkiklerin temiz çıkması kısa süreli bir rahatlama sağlasa da, altta yatan stres ele alınmadığında belirtiler başka biçimlerde geri dönebilir.
Günlük hayatta neler yapılabilir?
Beden-duygu günlüğü tutun
Belirtilerin hangi durumlarda, hangi duygularla birlikte ortaya çıktığını bir-iki hafta boyunca not edin. Çoğu kişi, ağrının belirli tartışmalardan, iş yükünün arttığı günlerden ya da uykusuz gecelerden sonra arttığını fark eder.
Duygulara isim verin
"Gerginim", "kırgınım", "kızgınım" gibi duyguyu adlandırmak, beynin duygusal yükü işlemesine yardımcı olur. Duygularla çalışma becerileri için duygu düzenleme yazısına bakabilirsiniz.
Bedeni düzenli olarak gevşetin
Yavaş nefes egzersizleri, kasları sırayla germe ve gevşetme, düzenli yürüyüş ve esneme, sürekli alarm halindeki sinir sistemini sakinleştirmeye yardımcı olur.
Sınırlarınızı gözden geçirin
Beden çoğu zaman "artık yeter" demenin bir yoludur. Sürekli fazla iş almak, hayır diyememek ve dinlenmeye izin vermemek belirtileri besleyebilir.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Terapide amaç, belirtileri "kafanızda" diyerek geçiştirmek değil; beden, düşünce ve duygu arasındaki bağı birlikte anlamaktır. Bilişsel Davranışçı Terapi belirtilere eşlik eden felaketleştirici düşünceler ve kontrol davranışları üzerinde çalışırken, duygu odaklı çalışmalar bastırılan duyguların fark edilmesine ve ifade edilmesine yardımcı olur. Geçmişte yaşanan zorlayıcı deneyimlerin bedende iz bıraktığı durumlarda EMDR de değerlendirilebilir. Tedavi gerektiğinde hekiminizle iş birliği içinde yürütülür.
Özetle
Psikosomatik belirtiler gerçektir ve stres, kaygı ya da ifade edilemeyen duygularla yakından ilişkilidir. Önce bedensel nedenlerin değerlendirilmesi, ardından duygu ve stresle çalışılması belirtileri azaltmanın etkili yollarından biridir.
Sık sorulan sorular
Psikosomatik ağrı gerçek midir?
Evet. Psikosomatik belirtilerde kişi ağrıyı ya da rahatsızlığı gerçekten yaşar. Stres ve duygular, sinir sistemi ve hormonlar aracılığıyla bedende gerçek değişikliklere yol açar.
Psikosomatik belirtiler nasıl anlaşılır?
Öncelikle hekim muayenesi ve gerekli tetkiklerle bedensel nedenler değerlendirilmelidir. Belirtilerin stresli dönemlerde artması ve duygusal durumla ilişkili seyretmesi psikolojik etkenlerin payına işaret edebilir.
Psikosomatik belirtiler geçer mi?
Altta yatan stres ve duygusal etkenler ele alındığında belirtiler çoğu zaman belirgin biçimde azalır. Psikoterapi, gevşeme becerileri ve yaşam düzenlemeleri bu süreçte etkilidir.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete ve Panik Atak Terapisi ve Bireysel Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Lipowski, Z. J. (1988). Somatization: The concept and its clinical application. American Journal of Psychiatry.
- Lazarus, R. S. ve Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
