Depersonalizasyon kişinin kendine, bedenine ya da düşüncelerine yabancılaşma; derealizasyon ise çevrenin gerçek dışı, sisli ya da uzak gelmesi hissidir. Yoğun stres, kaygı, panik ve travma sırasında sık görülür ve çoğu zaman zararsız ama korkutucudur. Süreğen hale geldiğinde psikoterapiyle çalışılabilir.
"Her şey sanki bir rüya gibi", "Etrafımdaki dünya cam bir duvarın arkasında", "Kendimi dışarıdan izliyorum, bu ellerim benim değilmiş gibi"… Bu cümleler, derealizasyon ve depersonalizasyon yaşayan kişilerin deneyimlerini anlatırken en sık kullandığı ifadelerdir. Ürkütücü olabilen bu deneyimler aslında sanıldığından çok daha yaygındır ve çoğu zaman yoğun kaygı ve stresle ilişkilidir.
Derealizasyon ve depersonalizasyon nedir?
Derealizasyon
Dış dünyanın gerçek değilmiş, yabancı, uzak ya da cansız gibi algılanmasıdır. Kişi çevresindeki nesneleri, mekânları ve insanları görür; ancak sanki bir sis perdesinin, camın ya da ekranın arkasından bakıyormuş gibi hisseder. Renkler soluk, sesler uzak gelebilir.
Depersonalizasyon
Kişinin kendi bedenine, düşüncelerine ya da duygularına yabancılaşmasıdır. "Kendimi dışarıdan izliyorum", "Sesim bana ait değil gibi", "Duygularımı hissedemiyorum, otomatik pilottayım" gibi deneyimler depersonalizasyonun tipik ifadeleridir.
Bu iki deneyim çoğu zaman birlikte görülür ve kısaca "gerçeklikten kopma hissi" olarak anılır.
Önemli bir ayrım: Gerçeklik değerlendirmesi korunur
Derealizasyon ve depersonalizasyon yaşayan kişiler, bu hislerin "tuhaf" olduğunun farkındadır. Yani "Dünya bana gerçek değilmiş gibi geliyor ama aslında gerçek olduğunu biliyorum" diyebilirler. Bu özellik, gerçeklik değerlendirmesinin bozulduğu psikotik durumlardan önemli bir farktır. Pek çok kişinin taşıdığı "delirecek miyim?" korkusu bu nedenle çoğunlukla yersizdir; yine de deneyimin bir uzman tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
Belirtiler nelerdir?
- Çevrenin bulanık, düz, iki boyutlu ya da yapay görünmesi
- Tanıdık yerlerin yabancı gelmesi
- Zamanın çok hızlı ya da çok yavaş akıyormuş gibi hissedilmesi
- Kendi bedenini, yüzünü ya da sesini yabancı bulma
- Duygusal uyuşukluk, sevinç ya da üzüntüyü tam hissedememe
- Hareketlerini kendisi değil de "otomatik pilot" yapıyormuş gibi hissetme
- Bu deneyimlerle birlikte artan kaygı ve "bende ciddi bir şey var" korkusu
Neden olur?
Derealizasyon ve depersonalizasyon, zihnin aşırı yük karşısında başvurduğu bir tür "koruyucu mesafe" olarak düşünülebilir. Duygusal ya da bedensel yük çok arttığında zihin, deneyimle arasına mesafe koyarak kişiyi korumaya çalışır. Sık görülen tetikleyiciler şunlardır:
- Yoğun kaygı ve panik atak: Gerçeklikten kopma hissi, panik atak sırasında sık görülen belirtilerden biridir.
- Uzun süreli stres ve tükenmişlik
- Travmatik ya da çok zorlayıcı deneyimler: Özellikle çocuklukta yaşanan zorluklar veya travma sonrası stres belirtileri
- Uykusuzluk ve aşırı yorgunluk
- Bazı maddeler: Alkol, esrar ve diğer madde kullanımı bu deneyimleri tetikleyebilir.
Kısır döngü: Korku hissi büyütür
Gerçeklikten kopma hissi tek başına zararsız olsa da kişi bu hisse odaklanıp onu tehlikeli olarak yorumladığında döngü başlar: "Ya hiç geçmezse? Ya delirirsem?" Bu düşünceler kaygıyı artırır, artan kaygı da derealizasyonu yoğunlaştırır. Kişi sürekli "Hâlâ var mı?" diye kendini kontrol etmeye başladıkça his daha belirgin hale gelir. Döngüyü kırmanın ilk adımı, bu hissin kaygının bir belirtisi olduğunu ve tehlikeli olmadığını anlamaktır.
O anda ne yapabilirsiniz?
- Adlandırın: "Bu derealizasyon; rahatsız edici ama zararsız. Kaygım yükseldiği için oluyor ve geçecek."
- Duyularınızı kullanın (5-4-3-2-1): Gördüğünüz 5 şeyi, dokunduğunuz 4 şeyi, duyduğunuz 3 sesi, aldığınız 2 kokuyu ve 1 tadı fark edin.
- Bedensel bir uyaran verin: Ellerinizi soğuk suyla yıkamak, ayaklarınızı yere bastırmak, bir nesnenin dokusuna odaklanmak dikkati şimdiye getirir.
- Nefesi yavaşlatın: Verilen nefesi alınandan uzun tutmak bedeni sakinleştirir.
- Hissi kovmaya çalışmayın: Onunla savaşmak yerine yapmakta olduğunuz işe devam etmek, hissin kendiliğinden azalmasına izin verir.
Ne zaman destek almalı?
Kısa süreli ve seyrek yaşanan gerçeklikten kopma hissi pek çok insanda görülür. Ancak bu deneyimler sık tekrarlıyor, uzun sürüyor, yoğun sıkıntı yaratıyor ya da iş, okul ve ilişkileri etkiliyorsa bir uzmanla görüşmek gerekir. Belirtiler süreklilik kazandığında "depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu" olarak değerlendirilebilir.
Gerçek olmayan sesler duymak, başkalarının göremediği şeyleri görmek ya da gerçeklik konusunda kafa karışıklığı yaşamak farklı bir durumdur ve vakit kaybetmeden psikiyatrik değerlendirme gerektirir. Baş ağrısı, bayılma ya da nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa tıbbi değerlendirme de yapılmalıdır.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Terapide önce deneyimin ne olduğu ve neden ortaya çıktığı birlikte anlaşılır; bu bilgi tek başına bile kaygıyı belirgin biçimde azaltabilir. Bilişsel Davranışçı Terapi ile hisse yönelik felaketleştirici yorumlar ve sürekli kontrol etme davranışları üzerinde çalışılır. Altta travmatik deneyimler varsa EMDR ile bu anıların işlenmesi gündeme gelebilir. Seanslar Bostancı'daki ofiste ya da online olarak yürütülür.
Özetle
Derealizasyon ve depersonalizasyon, yoğun kaygı ve stres karşısında zihnin oluşturduğu bir mesafe hissidir. Ürkütücü olsa da tehlikeli değildir ve gerçeklik değerlendirmesi korunur. Hissin kaygıyla ilişkisini anlamak, topraklama teknikleri ve gerektiğinde psikoterapi bu deneyimi belirgin biçimde azaltır.
Derealizasyon yaşıyor olabilir miyim? Kendinize sorabileceğiniz sorular
Aşağıdaki sorular bir test ya da tanı aracı değildir; yaşadığınız deneyimi tanımlamanıza yardımcı olmak için hazırlanmıştır:
- Çevrenizdeki yerler ve insanlar zaman zaman gerçek dışı, sisli ya da bir film sahnesi gibi geliyor mu?
- Kendinizi bedeninizin dışından izliyormuş gibi hissettiğiniz anlar oluyor mu?
- Aynaya baktığınızda kendinize yabancılaştığınızı hissediyor musunuz?
- Duygularınızın donuklaştığını ya da uzaklaştığını fark ediyor musunuz?
- Bu deneyimler yoğun stres, kaygı ya da uykusuzluk dönemlerinde mi artıyor?
Bu deneyimler korkutucu olsa da çoğu zaman zararsızdır ve yoğun kaygıya eşlik eden bir koruma tepkisi olarak ortaya çıkar. Sık yaşanıyor, uzun sürüyor ya da günlük hayatınızı etkiliyorsa bir uzmanla değerlendirmek önemlidir. İlk kez ve ani başlayan belirtilerde tıbbi değerlendirme de gerekebilir.
Sık sorulan sorular
Derealizasyon delirmek anlamına gelir mi?
Hayır. Derealizasyon yaşayan kişiler hissin gerçek dışı olduğunun farkındadır; gerçeklik değerlendirmesi korunur. Bu, onu psikotik durumlardan ayıran önemli bir özelliktir.
Derealizasyon ne kadar sürer?
Kaygı ya da panik sırasında ortaya çıkan derealizasyon genellikle dakikalar ya da saatler içinde azalır. Uzun süren ya da sık tekrarlayan durumlarda uzman desteği önerilir.
Derealizasyon tamamen geçer mi?
Altta yatan kaygı, stres ya da travma ele alındığında ve hisse odaklanma döngüsü kırıldığında derealizasyon belirgin biçimde azalır ya da tamamen geçebilir.
Derealizasyon testi var mı?
Araştırmalarda depersonalizasyon ve derealizasyon deneyimlerini değerlendirmek için kullanılan ölçekler vardır; ancak internetteki kısa testler tanı koymaz. Bu deneyimler sık ve uzun süreli yaşanıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirme yapılmalıdır.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete ve Panik Atak Terapisi ve Travma Terapisi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Sierra, M. (2009). Depersonalization: A New Look at a Neglected Syndrome. Cambridge University Press.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Mental disorders (bilgi notu). who.int
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
