Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), istenmeyen ve sıkıntı veren düşüncelerin (obsesyonlar) ve bu sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemlerin (kompulsiyonlar) günlük hayatı belirgin biçimde etkilediği bir durumdur. Kontrol etme, temizlik, simetri ve sayma sık görülen örneklerdir. Maruz bırakma ve tepki önlemeye dayanan bilişsel davranışçı terapi etkili bir tedavidir.
Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), kişinin istemediği halde zihnine tekrar tekrar gelen ve yoğun sıkıntı yaratan düşünceler (obsesyonlar) ile bu sıkıntıyı azaltmak için yapmak zorunda hissettiği davranışlar ya da zihinsel eylemlerden (kompulsiyonlar) oluşan bir kaygı bozukluğudur. Günlük dilde "takıntı" kelimesi sık kullanılsa da OKB, düzenli olmayı sevmek ya da titiz olmaktan çok farklıdır: Kişiye günde saatler kaybettirebilen ve hayatını belirgin şekilde kısıtlayabilen bir durumdur.
Obsesyon ve kompulsiyon nedir?
Obsesyonlar, kişinin kendi değerleriyle çoğu zaman çelişen, rahatsız edici ve zorla kendini dayatan düşünce, imge ya da dürtülerdir. Kişi bu düşüncelerin mantıksız ya da abartılı olduğunu fark edebilir; ancak onları zihninden atamaz.
Kompulsiyonlar ise obsesyonun yarattığı kaygıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını önlemek için yapılan tekrarlayıcı davranışlardır. Bazı kompulsiyonlar görünürdür (el yıkama, kontrol etme); bazıları ise yalnızca zihinde yaşanır (içinden saymak, dua etmek, düşünceyi "nötralize" etmek).
OKB'nin sık görülen türleri
- Bulaşma ve temizlik: Mikrop kapma ya da kirlenme korkusu ve buna eşlik eden uzun süreli yıkanma.
- Kontrol etme: Kapının kilitli olup olmadığını, ocağın kapalı olduğunu defalarca kontrol etme.
- Simetri ve düzen: Eşyaların "tam doğru" durması gerektiği hissi.
- İstenmeyen düşünceler: Sevdiklerine zarar verme, uygunsuz ya da kişinin inançlarıyla çelişen düşünceler. Bu düşünceler kişinin gerçek isteklerini yansıtmaz; tam da bu yüzden yoğun sıkıntı yaratır.
- İlişki takıntıları: Partnerini gerçekten sevip sevmediği ya da doğru kişi olup olmadığı hakkında bitmeyen sorgulamalar.
OKB'nin kısır döngüsü
OKB belirli bir döngüyle sürer: Bir obsesyon gelir, yoğun kaygı ya da huzursuzluk başlar, kişi kompulsiyonu yapar ve kısa süreli bir rahatlama yaşar. Ancak bu rahatlama, beyne "Bu düşünce gerçekten tehlikeliydi ve kompulsiyon seni korudu" mesajını verir. Bu nedenle bir sonraki obsesyon daha güçlü gelir ve kompulsiyon ihtiyacı artar. Güvence aramak ("Kapıyı kilitledim değil mi?") ve tetikleyici durumlardan kaçınmak da aynı döngüyü besler.
OKB neden olur?
OKB'nin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beyin işleyişindeki farklılıklar ve yaşam deneyimleri birlikte rol oynar. Bilişsel açıdan ise bazı inançlar OKB'yi sürdürür: düşüncelerin aşırı önemli olduğu ("Böyle düşünüyorsam kötü biriyimdir"), sorumluluğun abartılması ("Bir şey olursa benim suçum olur") ve belirsizliğe tahammül edememe. Stresli dönemlerde belirtilerin artması da sık görülür.
Zihne istenmeyen düşüncelerin gelmesi neredeyse herkesin yaşadığı bir durumdur. OKB'de fark, bu düşüncelere verilen anlam ve onları yok etmek için harcanan çabadır. Belirtiler günde bir saatten fazla zaman alıyor ya da hayatınızı kısıtlıyorsa değerlendirme önerilir.
OKB tedavisi nasıl yapılır?
OKB tedavisinde en güçlü kanıta sahip psikoterapi yöntemi, Bilişsel Davranışçı Terapi içinde yer alan Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (ERP) tekniğidir. Bu yöntemde kişi, kaygı uyandıran durumlarla planlı ve kademeli bir şekilde karşılaşır ve kompulsiyonu yapmadan kaygının kendiliğinden azaldığını deneyimler. Bu süreç terapistle birlikte, kişinin hızına göre ve en kolay adımlardan başlanarak ilerler.
Terapide ayrıca düşüncelere yüklenen anlam, aşırı sorumluluk inançları ve belirsizliğe tahammül üzerinde çalışılır. Belirtilerin yoğun olduğu durumlarda ilaç tedavisi de sürece eklenebilir; bu konuda karar psikiyatri hekimine aittir ve gerekli durumlarda psikiyatri hekimleriyle iş birliği yapılır.
OKB'de aile ve yakınların rolü
Yakınlar çoğu zaman iyi niyetle güvence vererek ya da kompulsiyonlara katılarak kişiyi rahatlatmaya çalışır. Ancak bu "uyum sağlama" davranışları döngüyü farkında olmadan sürdürebilir. Terapide gerekli durumlarda yakınların nasıl destek olabileceği de ele alınır.
Özetle
OKB; istenmeyen, tekrarlayan düşünceler ve bunların yarattığı kaygıyı azaltmaya yönelik zorlantılı davranışlardan oluşan, tedavi edilebilir bir kaygı bozukluğudur. Kompulsiyonlar kısa vadede rahatlatsa da döngüyü güçlendirir. BDT ve ERP ile pek çok kişi belirtilerinde belirgin bir azalma yaşar. Kaygı bozuklukları hakkında daha fazla bilgi için anksiyete belirtileri ve tedavisi yazısına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
OKB ile titizlik arasındaki fark nedir?
Titiz bir kişi düzenden keyif alır ve bu durum hayatını kısıtlamaz. OKB'de ise davranışlar kaygıyı azaltmak için zorunluluk hissiyle yapılır, keyif vermez ve günlük hayatta ciddi zaman kaybına yol açar.
OKB tamamen geçer mi?
OKB tedavi edilebilir bir bozukluktur. BDT ve ERP ile pek çok kişide belirtiler belirgin şekilde azalır ve kişi hayatını OKB'nin kısıtlamaları olmadan sürdürebilir. Stresli dönemlerde belirtilerin hafifçe artmasına karşı da beceriler kazanılır.
OKB tedavisi ne kadar sürer?
Süre belirtilerin şiddetine göre değişir. Yapılandırılmış BDT ve ERP çalışmaları çoğunlukla 12–20 seans civarında sürer; daha yoğun belirtilerde süreç uzayabilir.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete ve Panik Atak Terapisi ve Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- NICE (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). nice.org.uk
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Mental disorders (bilgi notu). who.int
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
