Ebeveynleşmiş çocuk (parentifikasyon), çocuğun yaşına uygun olmayan biçimde ebeveynin ya da ailenin fiziksel veya duygusal bakımını üstlenmesidir. Yetişkinlikte aşırı sorumluluk, kendi ihtiyaçlarını fark edememe, hayır diyememe ve tükenmişlik olarak iz bırakabilir. Şema terapi gibi yaklaşımlar bu örüntülerin köklerini anlamaya ve dönüştürmeye yardımcı olur.
"Sen çok olgun bir çocuktun" cümlesini sık duyduysanız, belki de bu olgunluğun bir bedeli vardı. Küçük yaşta kardeşlerine bakan, ebeveyninin dertlerini dinleyen, evdeki kavgaları yatıştıran ya da ailenin bütün işlerini üstlenen çocuklar, çoğu zaman takdir edilir. Oysa psikolojide ebeveynleşmiş çocuk (parentifikasyon) olarak adlandırılan bu durum, çocuğun kendi çocukluğunu yaşayamaması anlamına da gelebilir.
Ebeveynleşmiş çocuk nedir?
Parentifikasyon, aile içindeki rollerin tersine döndüğü ve çocuğun, yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan biçimde ebeveynin ya da ailenin bakımını üstlendiği durumdur. Çocuğa yaşına uygun sorumluluklar vermek sağlıklıdır ve gelişimi destekler; sorun, sorumluluğun çocuğun kapasitesini aşması, uzun süre devam etmesi ve çocuğun kendi ihtiyaçlarının görülmemesidir. Psikolog Gregory Jurkovic, bu durumu "kayıp çocukluklar" olarak tanımlar.
İki türü vardır
- Araçsal (fiziksel) parentifikasyon: Çocuğun ev işlerini, kardeş bakımını, faturaları ya da bir hasta ebeveynin bakımını üstlenmesi
- Duygusal parentifikasyon: Çocuğun ebeveynin sırdaşı, teselli kaynağı ya da evlilik sorunlarının arabulucusu haline gelmesi; ebeveynin duygusal ihtiyaçlarını karşılamaya çalışması
Araştırmalar duygusal parentifikasyonun, çocuğun ruhsal gelişimi üzerinde daha derin izler bırakabildiğini göstermektedir; çünkü çocuk kendi duygularını bir kenara bırakıp sürekli başkasının duygularını düzenlemeye çalışır.
Hangi ailelerde daha sık görülür?
- Ebeveynlerden birinin ciddi fiziksel ya da ruhsal hastalığı olan aileler
- Bağımlılık sorunlarının yaşandığı aileler
- Boşanma, ölüm ya da uzun süreli ayrılık sonrası tek ebeveynle kalınan durumlar
- Yoğun ekonomik zorluk yaşayan ve çocuğun erkenden çalışmak zorunda kaldığı aileler
- Ebeveynler arasında süregelen çatışma ve şiddetin olduğu evler
- Göç gibi ailenin dili ya da sistemleri bilmediği ve çocuğun "tercüman" olduğu durumlar
Yetişkinlikteki izleri
Ebeveynleşmiş çocuklar çoğu zaman sorumluluk sahibi, güvenilir ve yetkin yetişkinler olur. Ancak bu güçlü görünümün altında şu güçlükler yer alabilir:
- Kendi ihtiyaçlarını fark edememek: "Ben ne istiyorum?" sorusuna cevap vermekte zorlanmak
- Aşırı sorumluluk: Herkesin sorununu çözmek zorunda hissetmek, yardım istemekte zorlanmak
- Kurtarıcı rolü: İlişkilerde sürekli bakım veren taraf olmak, ihtiyaç sahibi partnerlere yönelmek
- İnsanları memnun etme ve hayır diyememe
- Dinlenmede suçluluk: Boş kalınca huzursuzlanmak, keyif almayı "hak etmediğini" hissetmek
- Kontrol ihtiyacı: Belirsizliğe tahammül edememek, her şeyi önceden planlamak
- Bastırılmış öfke ve yas: Kaybedilen çocukluğa dair fark edilmemiş kırgınlık
- Tükenmişlik: Hem işte hem ilişkilerde sürekli veren tarafta olmanın yorgunluğu
Şemalar açısından ebeveynleşme
Şema terapi perspektifinden bakıldığında ebeveynleşmiş çocuklarda sıklıkla kendini feda etme, duygusal yoksunluk ve yüksek standartlar şemaları gelişir. Çocuk, sevginin ve aidiyetin "işe yarar olmak" koşuluna bağlı olduğunu öğrenir. Yetişkinlikte bu inanç, kişiyi kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyen ve değerini başkalarına sunduğu bakımla ölçen bir döngüye sokabilir. Bu tablo, çocukken duyguların görülmediği duygusal ihmal deneyimleriyle de sıkça iç içedir.
İyileşme nasıl başlar?
Yaşananı adlandırmak
Pek çok kişi yaşadıklarını "normal" ya da "zaten herkes yapıyordu" diye görür. Bir çocuğun taşıması gerekmeyen bir yükü taşıdığınızı kabul etmek, suçlama değil anlama çabasıdır. Ebeveynlerinizin de zor koşullar içinde olduğunu kabul etmekle, sizin ihtiyaçlarınızın karşılanmadığını kabul etmek bir arada var olabilir.
Kaybedilen çocukluğun yasını tutmak
Oynayamadığınız, hata yapamadığınız, korunmadığınız yıllar için üzüntü duymak iyileşmenin doğal bir parçasıdır.
Kendi ihtiyaçlarını tanımayı öğrenmek
Gün içinde "Şu an ne hissediyorum, neye ihtiyacım var?" diye sormak başta tuhaf gelebilir. Küçük ihtiyaçları fark etmek ve karşılamak, uzun süredir ihmal edilmiş bir beceriyi yeniden geliştirir.
Sorumluluğu yeniden dağıtmak
Her sorunu çözmek zorunda olmadığınızı, yardım istemenin bir zayıflık olmadığını deneyimlemek zaman alır. Küçük adımlarla sınır koymak ve yükü paylaşmak pratik edilebilir.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Terapide hem bugünkü örüntüler (aşırı sorumluluk, sınır koyamama, tükenmişlik) hem de bu örüntülerin köklendiği çocukluk deneyimleri ele alınır. Şema terapi, imgeleme çalışmaları ve "sınırlı yeniden ebeveynlik" yaklaşımıyla, çocukken karşılanmayan ihtiyaçların duygusal düzeyde fark edilmesine ve karşılanmasına alan açar. Terapötik ilişki, belki de ilk kez, kişinin bakım vermek yerine bakım alabildiği bir alan olur.
Sık sorulan sorular
Çocuğa sorumluluk vermek parentifikasyon mu demek?
Hayır. Yaşına uygun ve destekle verilen sorumluluklar çocuğun gelişimini destekler. Parentifikasyonda sorumluluk çocuğun kapasitesini aşar, uzun süre devam eder ve çocuğun kendi ihtiyaçları görülmez.
Ebeveynleşmiş çocuk olduğumu nasıl anlarım?
Çocuklukta ebeveyninizin duygusal yükünü taşıdıysanız, kardeşlere ya da eve sizin bakmanız beklendiyse ve bugün kendi ihtiyaçlarınızı fark etmekte, yardım istemekte ya da dinlenmekte zorlanıyorsanız bu deneyim üzerine düşünmek yararlı olabilir.
Ebeveynleşmenin etkileri terapiyle değişir mi?
Evet. Şema terapi gibi yaklaşımlar, aşırı sorumluluk ve kendini feda etme gibi örüntülerin köklerini anlamaya ve kişinin kendi ihtiyaçlarını tanıyıp karşılamayı öğrenmesine yardımcı olur.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Şema Terapi ve Bireysel Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Jurkovic, G. J. (1997). Lost Childhoods: The Plight of the Parentified Child. Brunner/Mazel.
- Hooper, L. M. (2007). The application of attachment theory and family systems theory to the phenomena of parentification. The Family Journal.
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
