Deprem kaygısı, olası bir depreme dair yoğun ve süreğen endişe, tetikte olma ve kontrol kaybı hissidir; uyku sorunları, sürekli haber kontrolü ve 'fantom deprem' hissiyle kendini gösterebilir. Riskli bir bölgede belirli bir düzeyde kaygı anlaşılırdır. Hazırlığı tamamlamak, haber tüketimini sınırlamak ve bedeni sakinleştirmek kaygıyı yönetilebilir kılar; geçmeyen ya da travmatik anılarla ilişkili kaygıda BDT ve EMDR'den destek alınabilir.
Bir kamyon geçerken titreyen cam, üst kattan gelen bir ses ya da telefona düşen bir deprem bildirimi… İstanbul'da yaşayan pek çok kişi için bu küçük anlar, kalbin hızlanmasına ve "acaba başlıyor mu?" düşüncesine yetiyor. Deprem kaygısı, deprem riski yüksek bir ülkede yaşamanın anlaşılır bir sonucudur. Ancak kaygı uykuyu, işi ve günlük hayatı belirgin biçimde etkilemeye başladığında, onu tanımak ve yönetmeyi öğrenmek gerekir.
Deprem kaygısı nedir?
Deprem kaygısı, olası bir depreme dair yoğun ve süreğen endişe, tetikte olma ve kontrol kaybı hissidir. Kaygı aslında bizi tehlikeye hazırlayan koruyucu bir duygudur; deprem çantası hazırlamak ya da binanın durumunu araştırmak bu duygunun işlevsel yanıdır. Sorun, kaygının harekete geçirmek yerine kişiyi felç etmeye başladığında ortaya çıkar: Zihin sürekli felaket senaryoları üretir, beden alarm halinden çıkamaz ve hazırlık yapılsa bile rahatlama gelmez.
Neden bu kadar yoğun hissediyoruz?
Depremi diğer korkulardan ayıran birkaç özellik vardır. Ne zaman olacağı bilinemez, tamamen önlenemez ve en güvenli hissettiğimiz yer olan evimizi tehdit eder. Belirsizlik, kontrol edilemezlik ve güvenli alanın sarsılması bir araya geldiğinde zihin, tehdidi sürekli izlemeye çalışır. Büyük depremlerin ardından görüntülerin ve haberlerin yoğun biçimde paylaşılması, depremi doğrudan yaşamamış kişilerde de güçlü bir dolaylı etkilenme yaratabilir. Daha önce deprem yaşamış, yakınını kaybetmiş ya da enkaz görüntülerine uzun süre maruz kalmış kişilerde ise tepkiler daha yoğun olabilir.
Deprem kaygısının belirtileri
- Sürekli tetikte olmak: Küçük sesleri ve titreşimleri deprem sanmak, irkilmek
- Uyku sorunları: Uykuya dalamamak, gece sık uyanmak, kapıya yakın ya da giyinik uyumak
- Haber ve uygulama kontrolü: Deprem uygulamalarını ve son dakika haberlerini sık sık kontrol etmek
- Bedensel belirtiler: Çarpıntı, baş dönmesi, "yer sallanıyor" hissi (fantom deprem), kas gerginliği
- Kaçınma: Yüksek katlardan, kapalı mekânlardan ya da evde yalnız kalmaktan kaçınmak
- Felaket düşünceleri: "Kesin olacak, kurtulamayacağız" gibi zihinden çıkmayan senaryolar
- Odaklanma güçlüğü ve huzursuzluk: İşe ya da sohbete verememek, sinirlilik
Büyük bir sarsıntının ardından bu belirtilerin bir süre yaşanması beklenen bir tepkidir ve çoğu kişide zamanla azalır. Belirtiler haftalar boyunca azalmıyor, artıyor ya da günlük işlevselliği bozuyorsa profesyonel destek almak yararlı olur.
"Fantom deprem" hissi neden olur?
Deprem yaşamış ya da yoğun deprem haberine maruz kalmış pek çok kişi, aslında sarsıntı yokken yerin sallandığını hisseder. Bu durum, denge sistemi ile tetikte olan zihnin birlikte çalışmasının bir sonucudur: Tehlikeyi kaçırmamaya ayarlanmış beden, küçük salınımları ya da kendi kalp atışını sarsıntı olarak yorumlayabilir. Hissin çoğu zaman zararsız olduğunu bilmek, beraberinde gelen panik dalgasını azaltır. Böyle bir anda çevredeki asılı bir nesneye ya da su dolu bir bardağa bakmak, gerçeği kontrol etmenin basit bir yoludur.
Deprem kaygısı ile baş etme yolları
1. Kontrol edebileceklerinize odaklanın
Depremin zamanını kontrol edemeyiz; ama hazırlığımızı kontrol edebiliriz. Deprem çantası hazırlamak, eşyaları sabitlemek, aile içi buluşma noktası belirlemek ve binanın durumunu öğrenmek, kaygıyı somut eyleme dönüştürür. Hazırlık bir kez yapılır ve belli aralıklarla gözden geçirilir; her gün yeniden kontrol etmek ise kaygıyı besleyen bir döngüye dönüşebilir.
2. Haber tüketimini sınırlayın
Deprem haberlerini ve uygulamalarını sürekli kontrol etmek kısa süreli rahatlama sağlar, ancak uzun vadede tehdit algısını büyütür. Haberlere bakma zamanını günde bir ya da iki kez ile sınırlamak, bildirimleri yalnızca resmî kaynaklara indirmek ve yatmadan önce deprem içeriğinden uzak durmak iyi bir başlangıçtır.
3. Bedeni sakinleştirin
Kaygı yalnızca zihinde değil bedende de yaşanır. Yavaş ve uzun nefes vermek, kas gevşetme ve topraklama egzersizleri alarm sistemini yatıştırır. Sitemizdeki nefes ve topraklama uygulamalarını özellikle gece uyanmalarında deneyebilirsiniz.
4. Felaket düşüncelerini sorgulayın
"Kesin bu gece olacak" düşüncesi bir tahmindir, gerçek değil. Düşünceyi fark edip "Şu an güvende miyim? Elimden gelen hazırlığı yaptım mı?" diye sormak, zihni felaket senaryosundan şimdiki ana getirir. Bu tür düşünce kalıpları hakkında daha fazlası için bilişsel çarpıtmalar yazısına göz atabilirsiniz.
5. Rutini ve bağlantıyı koruyun
Düzenli uyku, hareket ve sosyal temas, belirsizlik karşısında en güçlü dengeleyicilerdir. Kaygıyı yakınlarınızla konuşmak yalnız olmadığınızı hatırlatır; ancak konuşmaların tamamen felaket senaryolarına dönmemesine dikkat etmek gerekir.
Çocuklar ve deprem kaygısı
Çocuklar yetişkinlerin kaygısını çok hızlı fark eder. Onlara yaşlarına uygun, sakin ve dürüst bilgi vermek; "Biz hazırlıklıyız, ne yapacağımızı biliyoruz" mesajı ile güven duygusunu desteklemek önemlidir. Deprem tatbikatını oyunlaştırmak çocukların kontrol duygusunu artırır. Uyku düzeninde bozulma, yalnız kalamama ya da yoğun korku uzun sürerse bir çocuk ve ergen uzmanından destek alınmalıdır.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Kaygı aylar geçmesine rağmen azalmıyorsa, uyku ve iş hayatı belirgin biçimde etkileniyorsa, evden çıkamama ya da yalnız kalamama gibi kaçınmalar gelişmişse veya geçmiş bir deprem anıları istemsizce zihne geliyorsa destek almak önemlidir. Bilişsel davranışçı terapi kaygı döngüsünü kırmada, EMDR terapisi ise depremle ilişkili travmatik anıların işlenmesinde etkili yöntemler arasındadır. Bu tablolar hakkında daha fazlası için travma sonrası stres bozukluğu yazısına bakabilirsiniz.
Daha fazlası için: travma belirtileri, duygusal hissizlik ve EMDR ile BDT arasındaki farklar. Travma terapisi ve EMDR (Bostancı, Kadıköy) hakkında bilgi alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Deprem kaygısı normal mi?
Deprem riski yüksek bir bölgede yaşarken belirli bir düzeyde kaygı duymak anlaşılırdır ve hazırlık yapmaya yardımcı olur. Kaygı uykuyu, işi ve günlük hayatı uzun süre belirgin biçimde etkiliyorsa destek almak yararlı olur.
Sallantı yokken yerin sallandığını hissetmek neden olur?
Deprem sonrası sık görülen bu 'fantom deprem' hissi, tetikte olan zihnin ve denge sisteminin küçük salınımları sarsıntı olarak yorumlamasıyla ilişkilidir. Çoğu zaman zamanla azalır; uzun sürerse ve yoğun kaygı eşlik ediyorsa değerlendirme yapılmalıdır.
Deprem kaygısı terapiyle geçer mi?
Bilişsel davranışçı terapi kaygı döngüsünü ve kaçınmaları azaltmada, EMDR ise depremle ilişkili travmatik anıların işlenmesinde etkili yöntemlerdir. Amaç riski yok saymak değil, kaygının hayatı yönetmesini engellemektir.
Deprem haberlerini takip etmek kaygıyı artırır mı?
Sık ve uzun süreli haber takibi tehdit algısını büyütebilir. Haberleri günde belirli zamanlarla sınırlamak ve güvenilir resmî kaynakları tercih etmek kaygıyı azaltmaya yardımcı olur.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete ve Panik Atak Terapisi ve EMDR Terapisi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Mental health in emergencies (bilgi notu). who.int
- Hobfoll, S. E. ve ark. (2007). Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention: Empirical evidence. Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Post-traumatic stress disorder (bilgi notu). who.int
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
