Kompleks travma sonrası stres bozukluğu (K-TSSB), çoğunlukla çocukluktaki istismar ya da ihmal gibi uzun süreli ve kaçması zor travmatik yaşantılardan sonra gelişen bir tablodur. Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sınıflamasında yer alır ve TSSB belirtilerine ek olarak duygu düzenleme güçlüğü, kalıcı değersizlik ve utanç duyguları ile ilişkilerde yakınlık kurma zorluğu içerir. Aşamalı travma odaklı psikoterapi temel destek yoludur.
Travma denince çoğu zaman bir kaza ya da deprem gibi tek ve ani bir olay akla gelir. Oysa bazı insanların yaşadığı zorluk tek bir günle sınırlı değildir: çocukluk boyunca süren duygusal ya da fiziksel istismar, sürekli ihmal, şiddetin olduğu bir evde büyümek, uzun süreli zorbalık… Bu tür tekrarlayan ve kaçılması zor yaşantıların bıraktığı izi tanımlamak için kompleks travma kavramı kullanılır. Psikiyatrist Judith Herman 1992'de bu tabloyu ilk kez ayrıntılı biçimde tanımlamış; Dünya Sağlık Örgütü de ICD-11 sınıflamasında "kompleks travma sonrası stres bozukluğu" (K-TSSB) tanısına yer vermiştir.
Kompleks travma ile TSSB arasındaki fark
Travma sonrası stres bozukluğunda üç temel belirti grubu vardır: olayı yeniden yaşama, kaçınma ve sürekli tehdit altında hissetme. Kompleks travmada bu belirtilere ek olarak kişinin kendisini, duygularını ve ilişkilerini etkileyen üç alan daha bulunur. Bu nedenle kompleks travma yalnızca "anıların rahatsız etmesi" değil, kişinin kendini ve dünyayı algılama biçiminin şekillenmesidir.
Kompleks travmanın belirtileri
Duygu düzenleme güçlüğü
Duygular ya çok yoğun yaşanır ya da neredeyse hiç hissedilmez. Küçük bir eleştiri büyük bir öfke ya da çaresizlik dalgası yaratabilir; ardından uzun süre toparlanmak zor olabilir. Bazı kişiler ise duygularından tamamen kopuk hisseder. Duygu düzenleme becerilerinin gelişmemiş olması, çocuklukta bu becerileri öğretecek güvenli bir yetişkinin bulunmamasıyla yakından ilişkilidir.
Olumsuz benlik algısı
"Bende bir sorun var", "Değersizim", "Başıma gelenleri hak ettim" gibi inançlar kalıcı hâle gelir. Derin bir utanç ve suçluluk duygusu eşlik eder. Bu duygular hakkında utanç ve suçluluk yazısında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.
İlişkilerde zorluk
Yakınlık hem çok istenir hem de korkutucu gelir. İnsanlara güvenmekte zorlanmak, ilişkilerden kaçınmak ya da tam tersine incitici ilişkilerde kalmak sık görülür. Terk edilme korkusu ve sürekli başkalarını memnun etme eğilimi de bu tabloya eşlik edebilir.
Kompleks travma nasıl gelişir?
Çocuğun beyni ve sinir sistemi, çevresinden gelen güvenlik ve bakım sinyalleriyle gelişir. Korkunun kaynağı aynı zamanda bakım veren kişi olduğunda çocuk hem yaklaşmak hem de korunmak arasında sıkışır. Bu durumda hayatta kalmak için geliştirilen stratejiler —tetikte olmak, duyguları bastırmak, görünmez olmak, sürekli uyum sağlamak— çocuklukta işlevseldir; ancak yetişkinlikte zorluk yaratmaya devam eder. Duygusal ihmal gibi gözle görülmeyen yaşantılar da bu süreçte belirleyici olabilir.
Kompleks travma ve borderline kişilik bozukluğu
Duygusal dalgalanmalar ve ilişki zorlukları nedeniyle kompleks travma zaman zaman borderline kişilik bozukluğu ile karıştırılabilir. Araştırmalar iki tablonun örtüşen yönleri olsa da farklı belirti örüntüleri taşıdığını göstermektedir. Doğru değerlendirme, kapsamlı bir klinik görüşme gerektirir; bu nedenle internetteki listelerle kendinize tanı koymaktan kaçınmanızı öneririz.
Günlük yaşamda kompleks travmanın izleri
Kompleks travma yaşamış kişiler çoğu zaman dışarıdan "çok güçlü" ya da "her şeyi idare eden" biri olarak görünür. İçeride ise sürekli bir tetikte olma hâli, kendini yetersiz hissetme ve dinlenmekte zorlanma vardır. Eleştiriye aşırı duyarlılık, hata yapınca yoğun öz eleştiri, yardım istemekte güçlük, sınır koyamama ve yakın ilişkilerde ani kopuşlar sık görülen örüntülerdir. Bu örüntüler kişinin "kişiliği" değil, zorlu koşullarda hayatta kalmak için öğrendiği stratejilerdir; bu nedenle değiştirilebilirler.
İyileşme mümkün mü?
Evet. Kompleks travma derin izler bıraksa da iyileşme mümkündür. Terapi genellikle aşamalı ilerler:
- Güvenlik ve dengelenme: Duygu düzenleme, topraklama ve kendini yatıştırma becerileri güçlendirilir; terapötik ilişkide güven inşa edilir.
- Travmatik anıların işlenmesi: Kişi hazır olduğunda, EMDR ya da travma odaklı bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemlerle anılar kontrollü biçimde çalışılır.
- Yeniden bağlanma: Yeni bir benlik algısı, sağlıklı ilişkiler ve anlamlı hedefler üzerinde çalışılır.
Çocukluktan gelen kalıplarla çalışmada şema terapi de sık başvurulan yaklaşımlardandır. Süreç tek bir olaya bağlı travmaya göre daha uzun sürebilir; burada aceleye getirmemek ve kişinin kendi hızına saygı duymak önemlidir.
Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.
Kadıköy Bostancı'daki ofisimizde ve online olarak yürütülen travma terapisi sürecimiz hakkında bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kompleks travma ile TSSB aynı şey mi?
Hayır. Kompleks travma, TSSB belirtilerine ek olarak duygu düzenleme güçlüğü, kalıcı olumsuz benlik algısı ve ilişkilerde zorluk içerir. ICD-11'de ayrı bir tanı olarak yer alır.
Kompleks travmaya ne sebep olur?
Genellikle çocuklukta tekrarlayan istismar, ihmal ya da şiddete maruz kalma gibi uzun süreli ve kaçılması zor yaşantılar kompleks travmaya zemin hazırlar.
Kompleks travma tedavi edilebilir mi?
Evet. Aşamalı travma odaklı psikoterapi ile belirtiler belirgin biçimde azalabilir. Süreç genellikle güvenlik ve dengelenme çalışmasıyla başlar.
Kompleks travmada EMDR uygulanır mı?
Uygun hazırlık aşamasından sonra EMDR kompleks travmada da kullanılabilir. Uygulamanın zamanlaması ve hızı kişinin hazır oluşuna göre belirlenir.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Travma Terapisi ve EMDR Terapisi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). ICD-11: Uluslararası Hastalık Sınıflandırması, 11. revizyon (6B43 Uyum bozukluğu). icd.who.int
- Cloitre, M., Garvert, D. W., Brewin, C. R., Bryant, R. A. ve Maercker, A. (2013). Evidence for proposed ICD-11 PTSD and complex PTSD: A latent profile analysis. European Journal of Psychotraumatology.
- Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
