Gaslighting, bir kişinin karşısındakinin algısını, hafızasını ve gerçeklik duygusunu sistematik olarak sorgulatarak onu kendinden şüphe eder hale getirdiği bir psikolojik manipülasyon biçimidir. 'Öyle bir şey olmadı', 'çok hassassın' gibi ifadelerle kendini gösterir. Yaşananları kaydetmek, güvenilir kişilerle konuşmak ve destek almak gerçeklik duygusunu yeniden kurmaya yardımcı olur.
"Öyle bir şey söylemedim, sen uyduruyorsun." "Yine abartıyorsun, fazla hassassın." "Senin hafızan zaten zayıf." Bu cümleleri bir kez duymak tek başına bir şey ifade etmeyebilir. Ancak bir ilişkide sistematik olarak tekrarlandığında kişi kendi algısından, hafızasından ve duygularından şüphe etmeye başlar. Bu manipülasyon biçimine gaslighting denir.
Gaslighting nedir?
Gaslighting, bir kişinin karşısındakinin gerçeklik algısını, hafızasını ve yargılarını sistematik olarak sorgulatarak onun üzerinde kontrol kurmaya çalıştığı bir psikolojik manipülasyon biçimidir. Adını, bir kocanın evdeki gaz lambalarının ışığını kısıp karısının bunu fark ettiğini inkâr ederek onu delirdiğine inandırmaya çalıştığı 1938 tarihli bir tiyatro oyunundan ve onun film uyarlamasından alır.
Gaslighting romantik ilişkilerde sık görülse de aile ilişkilerinde, arkadaşlıklarda ve iş ortamlarında da karşılaşılabilir.
Gaslighting örnekleri
- İnkâr: "Ben öyle bir şey hiç söylemedim." (Söylendiği açıkça bilindiği halde)
- Duyguları küçümseme: "Bunu dert edecek kadar hassas olman normal değil."
- Hafızayı sorgulatma: "Yine yanlış hatırlıyorsun, hep böylesin."
- Konuyu saptırma: Bir sorunu dile getirdiğinizde konunun sizin kusurlarınıza çevrilmesi
- Başkalarını kullanma: "Herkes senin dengesiz olduğunu söylüyor."
- Sevgi ile kontrolün karışması: Manipülatif davranışların ardından aşırı ilgi ve sevgi gösterileri
Gaslighting'e maruz kaldığınızın işaretleri
- Sürekli kendi hafızanızdan ve algınızdan şüphe etmek
- Sık sık özür dilemek, neyin yanlış gittiğini anlamasanız bile
- "Fazla hassas" olduğunuza inanmaya başlamak
- Karar vermekte zorlanmak, basit konularda bile emin olamamak
- Yaşadıklarınızı yakınlarınıza anlatmaktan kaçınmak ya da onlar adına bahaneler üretmek
- Eskiden olduğunuz kişiden uzaklaştığınızı hissetmek
- Kaygı, güvensizlik ve yalnızlık hissinin artması
Gaslighting'in etkileri
Uzun süre maruz kalınan gaslighting, kişinin kendine güvenini derinden sarsar. Kaygı, depresif belirtiler, özgüven kaybı, karar verememe ve yoğun kafa karışıklığı sık görülür. Kişi zamanla gerçekliği doğrulamak için manipülasyonu yapan kişiye daha fazla bağımlı hale gelebilir. Bu örüntü, toksik ilişki dinamikleriyle ve bazı durumlarda narsistik özelliklerle iç içe görülebilir.
Her anlaşmazlık gaslighting değildir
İki kişinin aynı olayı farklı hatırlaması, fikir ayrılıkları ya da tartışmalar ilişkilerin doğal bir parçasıdır. Gaslighting'i ayıran, bunun tekrarlayan, tek yönlü ve karşı tarafın gerçeklik algısını zayıflatmaya yönelik bir örüntü olmasıdır.
Kendinizi nasıl koruyabilirsiniz?
- Not tutun: Önemli konuşmaları ve olayları tarihleriyle yazmak, kendi hafızanıza güveninizi destekler.
- Dışarıdan bakış alın: Güvendiğiniz bir arkadaşınızla yaşadıklarınızı paylaşmak gerçekliği netleştirir.
- Duygularınızı geçerli kabul edin: Bir şey sizi üzdüyse, bu duygunun "fazla" olup olmadığına karşı tarafın karar vermesi gerekmez.
- Tartışmayı uzatmayın: Gerçekliğinizi kanıtlamaya çalışmak yerine "Ben böyle hatırlıyorum ve bu benim için önemli" diyerek sınır koyun.
- Destek sisteminizi koruyun: Yalnızlaşmak gaslighting'in etkisini artırır.
Bir ilişkide fiziksel, cinsel ya da ekonomik şiddet de yaşıyorsanız veya güvende hissetmiyorsanız durum yalnızca bir iletişim sorunu değildir. Acil durumlarda 112'yi arayın ve güvendiğiniz kişilerden destek isteyin.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Bireysel terapi, yaşananları anlamlandırmak, kendi algınıza ve duygularınıza güveni yeniden kurmak ve sınır koyma becerilerini güçlendirmek için güvenli bir alan sunar. İlişkiden çıktıktan sonra kalan kaygı, kendinden şüphe ve güven sorunları da terapide ele alınabilir. Seanslar Bostancı'daki ofiste ya da online olarak yürütülür.
Özetle
Gaslighting, kişiyi kendi algısından ve hafızasından şüphe ettiren sistematik bir manipülasyondur. İşaretleri fark etmek, kendi deneyiminizi kayıt altına almak, dışarıdan destek almak ve sınır koymak, gerçeklik duygunuzu ve özgüveninizi yeniden kazanmanın temel adımlarıdır.
Sık sorulan sorular
Gaslighting yapan kişi bunun farkında mıdır?
Bazı kişiler bilinçli olarak manipülasyon yaparken, bazıları kendi kırılganlıklarını korumak için öğrendikleri bu örüntüyü farkında olmadan sürdürebilir. Her iki durumda da etkisi karşı taraf için zararlıdır.
Gaslighting'e maruz kaldığımı nasıl anlarım?
Sürekli kendi hafızanızdan şüphe ediyor, sık sık sebepsiz özür diliyor ve yaşadıklarınızı başkalarına anlatmaktan kaçınıyorsanız bu işaretler gaslighting'e işaret edebilir.
Gaslighting sonrası kendime güvenimi nasıl geri kazanırım?
Yaşadıklarınızı yazmak, güvendiğiniz kişilerle paylaşmak, kendi duygularınızı geçerli kabul etmek ve bireysel terapide bu deneyimi işlemek güveni yeniden inşa etmeye yardımcı olur.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız İlişki Sorunları ve Bireysel Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Stern, R. (2007). The Gaslight Effect. Morgan Road Books.
- Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
