Şema modları, şema terapide kişinin o an içinde bulunduğu duygusal durumu ve bu durumla birlikte gelen düşünce ve davranışları anlatan kavramdır. Başlıca modlar; kırılgan ya da öfkeli çocuk gibi çocuk modları, cezalandırıcı ve talepkâr ebeveyn modları, kopuk koruyucu gibi baş etme modları ve sağlıklı yetişkin modudur. Terapinin amacı, sağlıklı yetişkin modunu güçlendirerek çocuk modlarının ihtiyaçlarını karşılamak ve cezalandırıcı iç sesin gücünü azaltmaktır.
Bazen küçük bir eleştiri karşısında kendinizi çaresiz bir çocuk gibi hissedersiniz; bazen içinizdeki bir ses size acımasızca "yine beceremedin" der; bazen de hiçbir şey hissetmemek için kendinizi uzaklaştırırsınız. Şema terapide bu anlık duygusal durumlara mod adı verilir. Modları tanımak, kendimize ve tepkilerimize daha anlayışlı bir gözle bakmamızı sağlar.
Şema ile mod arasındaki fark
Şema terapide şemalar, çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçlardan gelişen ve yaşam boyu süren köklü inanç ve duygu örüntüleridir; örneğin terk edilme ya da kusurluluk şeması. Modlar ise bu şemalar tetiklendiğinde o an içinde bulunduğumuz duygusal durumu ve buna eşlik eden düşünce ve davranışları anlatır. Şemalar kalıcı özellikler gibidir; modlar ise an be an değişebilen hallerdir.
Çocuk modları
- Kırılgan çocuk: Yalnız, korkmuş, değersiz ya da terk edilmiş hissetme hali. Çoğu zaman karşılanmamış temel ihtiyaçların acısını taşır.
- Öfkeli çocuk: İhtiyaçları karşılanmadığında ortaya çıkan yoğun öfke ve isyan hali.
- Dürtüsel ya da disiplinsiz çocuk: Anlık isteklerine sınır koymakta zorlanma, sonuçları düşünmeden hareket etme.
- Mutlu çocuk: Kendini sevilmiş, güvende ve oyuncu hissetme hali; temel ihtiyaçların karşılandığı durumu yansıtır.
İçselleştirilmiş ebeveyn modları
- Cezalandırıcı ebeveyn: Hata yapıldığında kişiyi sert biçimde suçlayan, aşağılayan ve cezalandırmayı hak ettiğini söyleyen iç ses.
- Talepkâr ebeveyn: Sürekli daha fazlasını, daha mükemmelini isteyen; dinlenmeye ve keyfe izin vermeyen iç ses. Mükemmeliyetçilikle yakından ilişkilidir.
Bu modlar çoğu zaman çocuklukta duyulan eleştirel mesajların içselleştirilmiş hali olarak görülür.
Baş etme modları
Baş etme modları, kişiyi acı veren duygulardan korumak için gelişmiş stratejilerdir. Bir zamanlar işe yaramış olsalar da yetişkinlikte çoğu zaman ihtiyaçların karşılanmasını engellerler:
- Kopuk koruyucu: Duyguları hissetmemek için kendini uzaklaştırma, boşluk ya da uyuşukluk hissi; aşırı çalışma, ekran ya da madde kullanımıyla kendini oyalama.
- Teslim olan: Şemanın söylediklerini doğru kabul edip ona göre davranma; örneğin kendini değersiz hissettiren ilişkilerde kalmaya devam etmek.
- Aşırı telafi eden: Şemanın tam tersini yaparak kendini korumaya çalışma; örneğin değersizlik hissine karşı aşırı kontrolcü ya da büyüklenmeci davranmak.
Sağlıklı yetişkin modu
Sağlıklı yetişkin modu, kişinin ihtiyaçlarını fark edip sorumlu ve şefkatli biçimde karşılayabilen dengeli yanıdır. Kırılgan çocuğu teselli eder, öfkeli çocuğun ihtiyacını anlar, cezalandırıcı ebeveyne sınır koyar ve baş etme modlarının yerine daha sağlıklı seçenekler geliştirir. Şema terapinin temel hedefi, bu modu güçlendirmektir.
Terapide modlarla nasıl çalışılır?
Şema terapide modlar önce fark edilir ve adlandırılır: "Şu an kırılgan çocuk modundayım", "Bu cezalandırıcı ebeveynin sesi." Bu farkındalık, duygunun içinde kaybolmak yerine ona bir adım geriden bakabilmeyi sağlar. Ardından imgeleme çalışmaları, sandalye çalışmaları ve terapötik ilişki içinde sınırlı yeniden ebeveynlik gibi deneyimsel tekniklerle çocuk modlarının ihtiyaçları karşılanır ve cezalandırıcı iç sesin gücü azaltılır. Klk. Psk. Meltem Şahin, ISST onaylı şema terapi eğitimi almıştır; ayrıntılar için şema terapi sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Şema ile mod arasındaki fark nedir?
Şemalar çocuklukta gelişen ve uzun süre devam eden köklü inanç ve duygu örüntüleridir. Modlar ise şemalar tetiklendiğinde o an içinde bulunulan duygusal durumu ve buna eşlik eden düşünce ve davranışları anlatır.
Cezalandırıcı ebeveyn modu nedir?
Hata yapıldığında kişiyi sert biçimde suçlayan, aşağılayan ve cezalandırmayı hak ettiğini söyleyen iç sestir. Çoğu zaman çocuklukta duyulan eleştirel mesajların içselleştirilmiş halidir.
Şema terapide hangi modlar güçlendirilir?
Temel hedef sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmektir. Böylece kırılgan çocuk modunun ihtiyaçları karşılanır ve cezalandırıcı ebeveyn modunun etkisi azalır.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Şema Terapi ve Bireysel Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.
- Arntz, A. ve Jacob, G. (2012). Schema Therapy in Practice: An Introductory Guide to the Schema Mode Approach. Wiley-Blackwell.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
