Bakım veren tükenmesi, hasta, engelli ya da yaşlı bir yakınına uzun süre bakım veren kişilerde görülen fiziksel, duygusal ve zihinsel yorgunluk hâlidir. Araştırmalar bakım verenlerin bakım vermeyenlere göre daha fazla stres ve depresif belirti yaşadığını göstermektedir. Destek ağı kurmak, görev paylaşmak, kendine düzenli zaman ayırmak ve gerektiğinde psikolojik destek almak tükenmeyi önlemede önemlidir.
Demans tanısı alan bir anne, felç geçiren bir baba, uzun süreli bir hastalıkla mücadele eden bir eş ya da özel gereksinimli bir çocuk… Türkiye'de bakım sorumluluğu çoğunlukla aile içinde üstlenilir. Bu sorumluluk sevgiyle verilen bir karar olsa da zamanla kişinin kendi sağlığını, işini, ilişkilerini ve ruh hâlini derinden etkileyebilir. Uzun süre bakım veren kişilerde görülen bu yorgunluk hâline bakım veren tükenmesi denir.
Bakım veren yükü nedir?
Psikolojide "bakım veren yükü" kavramı, bakım vermenin kişi üzerinde oluşturduğu fiziksel, duygusal, sosyal ve ekonomik baskıyı tanımlar. Araştırmalar, bakım verenlerin bakım vermeyen yaşıtlarına göre daha yüksek stres ve depresif belirti düzeyleri bildirdiğini; bu farkın özellikle demans hastalarına bakım verenlerde belirgin olduğunu göstermektedir.
Tükenmenin belirtileri
- Sürekli yorgunluk, dinlenince de geçmeyen bitkinlik
- Uyku sorunları
- Kolay sinirlenme, sabırsızlık, öfke patlamaları
- Bakım verdiği kişiye karşı zaman zaman öfke ya da kızgınlık, ardından yoğun suçluluk
- Arkadaşlardan ve sosyal etkinliklerden uzaklaşma
- Kendi sağlık kontrollerini ve ihtiyaçlarını ihmal etme
- Umutsuzluk, çaresizlik ve "Bu hiç bitmeyecek" hissi
Suçluluk duygusu: Bakım verenin sessiz yükü
Bakım verenlerin en sık dile getirdiği duygulardan biri suçluluktur: Yeterince iyi bakamadığı, sabırsızlandığı, kendine zaman ayırdığı ya da "Keşke bitse" diye düşündüğü için suçluluk… Bu duygular, uzun süreli ve zorlu bir sorumluluğun doğal sonuçlarıdır ve sevginin eksikliğini göstermez. Zor duyguları fark edip kabul etmek, onları bastırmaktan çok daha sağlıklıdır (utanç ve suçluluk).
Önceden yaşanan yas
İlerleyici bir hastalığa bakım verenler, yakınları hayattayken de bir tür yas yaşayabilir: Kişinin eskisi gibi olmadığını, birlikte yapılabilecek şeylerin azaldığını görmek. Bu deneyime "önceden yaşanan yas" (anticipatory grief) denir ve çoğu zaman fark edilmez. Yasla ilgili daha fazlası için yas süreci yazımıza bakabilirsiniz.
Tükenmeyi artıran etkenler
- Bakımın tek bir kişinin omzuna kalması
- Bakım verilen kişide davranış değişiklikleri (örneğin demansta saldırganlık ya da şüphecilik)
- Bakımla birlikte iş ve ev sorumluluklarının sürmesi
- Ekonomik baskılar
- Sürecin ne kadar süreceğinin belirsizliği
- Diğer aile üyelerinden takdir ya da anlayış görememek
Kendinize bakmanın yolları
- Yardım isteyin: Aile üyeleri arasında görevleri açıkça paylaştırın. "Herkes görüyor zaten" diye beklemek yerine somut talepte bulunun.
- Düzenli mola: Haftada birkaç saat bile olsa bakımı başka birine devredebileceğiniz bir düzen kurun.
- Bilgi edinin: Yakınınızın hastalığını anlamak, davranışlarını kişisel algılamamanıza yardımcı olur.
- Kendi sağlığınızı ihmal etmeyin: Uyku, beslenme, hareket ve kendi sağlık kontrolleriniz.
- Sınırlarınızı bilin: Her şeyi tek başına yapmak zorunda değilsiniz. Profesyonel bakım desteği almak bir başarısızlık değildir.
- Öz şefkat: Kendinize, aynı durumdaki bir arkadaşınıza göstereceğiniz anlayışı gösterin (öz şefkat).
- Bağlantıda kalın: Benzer süreçlerden geçen kişilerle konuşmak yalnızlık hissini azaltır.
Ne zaman destek almalı?
Yorgunluk ve çökkünlük haftalardır sürüyorsa, keyif aldığınız hiçbir şey kalmadıysa, öfke tepkileriniz sizi korkutuyorsa ya da umutsuzluk hissi yoğunlaştıysa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek önemlidir. Bireysel terapi; duygularınızı yargılanmadan konuşabileceğiniz, sınırlarınızı belirleyebileceğiniz ve bakım sorumluluğunu sürdürürken kendinizi koruyabileceğiniz bir alan sunar. Zaman kısıtlıysa online terapi de bir seçenek olabilir. Ayrıca tükenmişlik terapisi sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.
Kendinize ya da bakım verdiğiniz kişiye zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.
Sık sorulan sorular
Bakım veren tükenmesi nedir?
Hasta, engelli ya da yaşlı bir yakınına uzun süre bakım veren kişilerde görülen fiziksel, duygusal ve zihinsel yorgunluk hâlidir.
Bakım verirken öfkelenmek normal mi?
Evet. Uzun süreli ve zorlu bir sorumluluk altında zaman zaman öfke, sabırsızlık ve kızgınlık hissetmek yaygındır ve sevginin eksikliğini göstermez.
Bakım verirken kendime zaman ayırmak bencillik mi?
Hayır. Düzenli mola ve kendi ihtiyaçlarınıza özen, hem sizin sağlığınız hem de verdiğiniz bakımın sürdürülebilirliği için gereklidir.
Önceden yaşanan yas nedir?
İlerleyici bir hastalıkla yaşayan bir yakının kaybını, o kişi henüz hayattayken yaşanan değişimler üzerinden hissetmektir; bakım verenlerde sık görülür.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Bireysel Terapi ve Tükenmişlik Terapisi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Pinquart, M. ve Sörensen, S. (2003). Differences between caregivers and noncaregivers in psychological health and physical health: A meta-analysis. Psychology and Aging.
- Zarit, S. H., Reever, K. E. ve Bach-Peterson, J. (1980). Relatives of the impaired elderly: Correlates of feelings of burden. The Gerontologist.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
