Trikotilomani, kişinin saç, kaş, kirpik ya da vücut kıllarını tekrarlayan biçimde koparması ve bunu bırakmak istemesine rağmen durduramamasıyla tanımlanan bir durumdur. Obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar grubunda yer alır. Davranış çoğu zaman gerginlik, can sıkıntısı ya da kaygı anlarında ortaya çıkar. Alışkanlığı tersine çevirme eğitimi gibi bilişsel davranışçı yöntemler, en çok araştırılan tedavi yaklaşımlarıdır.
Ders çalışırken, bilgisayar başında ya da telefona bakarken eliniz farkında olmadan saçınıza gidiyor, bir teli bulup koparıyorsunuz. Belki kaşlarınızı ya da kirpiklerinizi… Zamanla seyrelen bölgeleri saklamak için şapka, makyaj ya da saç modeline başvuruyor, kimseye anlatamıyorsunuz. Bu durumun adı trikotilomanidir ve sanıldığından çok daha yaygındır.
Trikotilomani nedir?
Trikotilomani; saç, kaş, kirpik ya da vücudun diğer bölgelerindeki kılların tekrarlayan biçimde koparılması, kişinin bu davranışı azaltmak ya da bırakmak için defalarca çabalamasına rağmen başarılı olamaması ve bu durumun belirgin sıkıntıya yol açmasıyla tanımlanır. Güncel tanı sistemlerinde obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar başlığı altında yer alır. Deri yolma (ekskoriasyon) ve tırnak yeme gibi davranışlarla birlikte "bedene odaklı tekrarlayan davranışlar" olarak da anılır.
Kimlerde görülür?
Araştırmalar trikotilomaninin yetişkinlerin yaklaşık yüzde 1-2'sinde görülebildiğini göstermektedir. Belirtiler sıklıkla ergenlik döneminde başlar. Çoğu kişi yıllarca kimseye söylemez; bu nedenle yardım alma oranı düşüktür.
Nasıl ortaya çıkar?
Koparma davranışı iki farklı biçimde görülebilir:
- Otomatik: Kişi televizyon izlerken, okurken ya da telefonla uğraşırken farkında olmadan koparır.
- Odaklı: Gerginlik, kaygı ya da belirli bir kılın "yanlış" hissettirmesiyle başlayan, daha bilinçli bir koparma.
Pek çok kişide iki biçim bir arada bulunur. Koparma sırasında ya da sonrasında kısa süreli bir rahatlama ya da tatmin hissi olabilir; ardından çoğu zaman utanç ve pişmanlık gelir.
Tetikleyiciler
- Stres ve kaygı
- Can sıkıntısı ve hareketsizlik
- Yorgunluk
- Belirli ortamlar (yatak, banyo aynası, çalışma masası)
- Belirli dokunsal duyumlar (kalın ya da pürüzlü bir kıl)
Trikotilomani bir kaygı belirtisi mi?
Koparma davranışı çoğu zaman kaygı ve gerginlikle birlikte artsa da trikotilomani yalnızca kaygının bir belirtisi değildir. Bazı kişilerde can sıkıntısı ya da odaklanma anlarında, sakin olduklarında bile ortaya çıkar. Bu nedenle tedavide yalnızca kaygıyı azaltmak değil, davranışın kendisine ve onu sürdüren otomatik döngüye odaklanmak gerekir. Eşlik eden kaygı ya da çökkünlük varsa bunlar da sürece dahil edilir.
Utanç ve gizleme
Trikotilomaninin en zorlayıcı yanlarından biri beraberinde getirdiği utançtır. Kişi seyrelen bölgeleri saklamak için büyük çaba harcar; yüzme, kuaför, yakın ilişkiler gibi durumlardan kaçınabilir. Bu gizlilik yalnızlık hissini ve utanç duygusunu derinleştirir. Trikotilomani bir irade zayıflığı ya da "kötü bir alışkanlık" değildir; ele alınabilir bir durumdur.
Terapi nasıl yardımcı olur?
Trikotilomani için en çok araştırılan yöntem, bilişsel davranışçı terapinin bir bileşeni olan alışkanlığı tersine çevirme eğitimidir (habit reversal training). Bu yöntem 1970'lerde geliştirilmiş ve sonrasında pek çok çalışmada sınanmıştır. Temel adımları şunlardır:
- Farkındalık: Koparmanın hangi durumlarda, hangi duygularla ve hangi el hareketleriyle başladığını fark etmek.
- Rakip tepki: Dürtü geldiğinde elleri koparmayla bağdaşmayan bir harekete yönlendirmek (örneğin yumruk yapmak ya da bir nesneyi tutmak).
- Uyaran kontrolü: Tetikleyici ortamlarda engeller oluşturmak (eldiven, bant, oyalayıcı nesneler).
- Destek: İlerlemeyi takip etmek ve küçük adımları fark etmek.
Bu yöntem, dürtüyle birlikte gelen duygulara alan açmayı öğreten kabul temelli yaklaşımlarla birleştirildiğinde etkisinin arttığı bildirilmektedir. Ayrıntılar için bilişsel davranışçı terapi sayfamıza bakabilirsiniz. OKB ile ilişkili durumlar hakkında genel bilgi için obsesif kompulsif bozukluk yazısı da yararlı olabilir.
Kendinize nazik olun
Koparmayı tamamen bırakmak zaman alabilir ve süreçte geri dönüşler olabilir. Her geri dönüş bir başarısızlık değil, tetikleyicileri daha iyi anlamak için bir fırsattır. Saç ve kıl dökülmesine ilişkin tıbbi sorular için bir dermatoloğa başvurmak da önemlidir.
Sık sorulan sorular
Trikotilomani nedir?
Saç, kaş, kirpik ya da vücut kıllarının tekrarlayan biçimde koparılması ve kişinin bırakmak istemesine rağmen durduramamasıyla tanımlanan, obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar grubunda yer alan bir durumdur.
Trikotilomani neden olur?
Kesin nedeni bilinmemekle birlikte stres, kaygı, can sıkıntısı ve belirli ortamlar koparma davranışını tetikleyebilir. Genetik ve nörobiyolojik etkenlerin de rol oynadığı düşünülmektedir.
Trikotilomani tedavi edilebilir mi?
Evet. Alışkanlığı tersine çevirme eğitimi gibi bilişsel davranışçı yöntemler, en çok araştırılan ve belirtileri belirgin biçimde azaltabilen yaklaşımlardır.
Saç koparma bir kendine zarar verme davranışı mı?
Trikotilomani genellikle kendine zarar verme amacıyla değil, gerginliği azaltma ya da otomatik bir alışkanlık olarak ortaya çıkar ve ayrı bir durum olarak ele alınır.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Anksiyete Terapisi ve Bilişsel Davranışçı Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Grant, J. E. ve Chamberlain, S. R. (2016). Trichotillomania. American Journal of Psychiatry.
- Azrin, N. H. ve Nunn, R. G. (1973). Habit-reversal: A method of eliminating nervous habits and tics. Behaviour Research and Therapy.
- Woods, D. W. ve Twohig, M. P. (2008). Trichotillomania: An ACT-enhanced Behavior Therapy Approach. Oxford University Press.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
