Belirsizliğe Tahammülsüzlük: Bilinmeyenle Yaşamayı Öğrenmek

Bir sınav sonucunu, bir tahlil cevabını ya da bir iş görüşmesinin dönüşünü beklemek çoğumuz için zordur. Ama bazı insanlar için "henüz bilmiyorum" hali neredeyse dayanılmaz bir yük haline gelir. Akıl sürekli olasılıkları tarar, en kötü senaryolar tek tek prova edilir ve bir türlü rahatlama gelmez. Psikolojide bu eğilim belirsizliğe tahammülsüzlük olarak adlandırılır ve özellikle kaygı ile aşırı endişenin önemli bir parçası olarak ele alınır.

Belirsizliğe tahammülsüzlük ne demek?

Bu kavram, belirsiz durumların kişi tarafından tehdit edici, haksız ve kabul edilemez olarak algılanmasını anlatır. Olumsuz bir sonucun gerçekleşme ihtimali düşük olsa bile, ihtimalin var olması bile huzursuzluk yaratır. Kişi kendine "Ya olursa?" diye sorar ve bu soruya kesin bir cevap bulana kadar zihnini rahat bırakamaz. Oysa hayatın büyük kısmı kesin cevaplar sunmaz.

Burada önemli olan, belirsizliği sevmemenin herkeste olan doğal bir şey olduğudur. Sorun, bu rahatsızlığın günlük hayatı, kararları ve ilişkileri yönetmeye başladığı noktada ortaya çıkar.

Günlük hayatta nasıl görünür?

Belirsizliğe tahammülsüzlük çoğu zaman kendini açıkça göstermez; daha çok alışkanlıklar ve küçük davranışlar içinde saklıdır. Sık görülen örnekler şunlardır:

• Bir karar vermeden önce aşırı uzun araştırma yapmak, yine de emin olamamak.
• Yakınlardan sürekli güvence istemek, aynı soruyu farklı biçimlerde tekrar sormak.
• Mesajlara cevap gelmediğinde zihinde senaryolar kurmak.
• Sonucu öngörülemeyen yeni durumlardan kaçınmak, bildik olanda kalmayı seçmek.
• Her şeyi planlamaya çalışmak ve plan bozulduğunda yoğun gerginlik yaşamak.
• Bedensel belirtileri sık sık kontrol etmek ya da internette uzun uzun okumak.

Bu davranışlar kısa süreliğine rahatlatır ama uzun vadede belirsizliğe dayanma kapasitesini daha da azaltır. Zihin, rahatlamanın ancak kontrol ve kesinlikle mümkün olduğunu öğrenir.

Örneğin bir arkadaşınızdan mesajınıza saatlerce cevap gelmediğini düşünün. Belirsizliğe daha toleranslı biri bunu yoğunluğa bağlayıp gününe devam edebilir. Tahammülsüzlüğün yüksek olduğu birinde ise "Kırıldı mı, bir şey mi oldu?" soruları art arda gelir, telefon defalarca kontrol edilir ve cevap gelene kadar başka bir şeye odaklanmak neredeyse imkânsız hale gelir. Aynı olay, iki kişide çok farklı bir yük yaratır.

Kaygıyla ilişkisi

Araştırmalar, belirsizliğe tahammülsüzlüğün özellikle yaygın kaygı ve sürekli endişe ile yakından bağlantılı olduğunu gösteriyor. Endişe, bir bakıma belirsizliği zihinsel olarak çözmeye çalışma girişimidir. Kişi ne kadar düşünürse o kadar hazırlıklı olacağına inanır, ancak bu düşünme çoğu zaman bir döngüye dönüşür. Uyku sorunları, kas gerginliği, odaklanma güçlüğü ve sürekli bir tetikte olma hali bu döngünün yan ürünleri olabilir. Bu belirtiler yoğun ve uzun süreli ise bir uzman değerlendirmesi önemlidir; gerektiğinde bir psikiyatriste yönlendirme de bu değerlendirmenin parçası olabilir.

Terapide nasıl çalışılır?

Terapide amaç belirsizliği ortadan kaldırmak değil, onunla daha esnek bir ilişki kurmaktır. Bilişsel davranışçı terapi bu alanda sık kullanılan yaklaşımlardan biridir. Seanslarda belirsizlikle ilgili inançlar fark edilir, güvence arama ve kaçınma gibi davranışların işlevi incelenir. Ardından küçük, yönetilebilir adımlarla belirsizliğe kontrollü biçimde maruz kalınır; örneğin bir kararı daha az araştırmayla vermek ya da bir mesajı hemen kontrol etmemek gibi.

Bazı kişilerde belirsizlik korkusunun kökleri daha erken yaşantılara, güvensizlik ya da öngörülemezlik içeren deneyimlere uzanabilir. Bu durumlarda şema terapi ya da EMDR gibi yaklaşımlar sürece dahil edilebilir. Hangi yolun uygun olduğu, kişiye özgü bir değerlendirmeyle belirlenir.

Süreç ilerledikçe birçok kişi, belirsizliğin hâlâ rahatsız edici olduğunu ama artık hayatını yönetmediğini fark eder. Kararlar daha kolay verilir, güvence arayışı azalır ve zihinde endişeye ayrılan alan küçülür.

Destek almak için

Belirsizlik karşısında yaşadığınız gerginlik hayatınızı daraltıyorsa, bunu birlikte ele almak mümkün. Kadıköy'de, Bostancı'daki ofiste yüz yüze ya da online olarak bireysel görüşmeler yapılmaktadır. Anksiyete terapisi hakkında daha fazla bilgi alabilir ya da randevu sayfasından görüşme talebinde bulunabilirsiniz.