EMDR ile fobi çalışması, korkunun başladığı ya da pekiştiği anıların, güncel tetikleyicilerin ve gelecekte korkulan durumların iki yönlü uyarım eşliğinde işlenmesine dayanır. Özellikle korkusu belirli bir olumsuz deneyimle başlamış kişilerde, maruz bırakma temelli yaklaşımlara ek ya da onlarla birlikte kullanılabilecek bir seçenektir. Uygunluk, ayrıntılı bir ön değerlendirmeyle belirlenir.
EMDR ile fobi çalışması, belirli bir nesne ya da durum karşısında yaşanan yoğun ve orantısız korkunun, bu korkunun başladığı ya da güçlendiği anılar üzerinden ele alındığı bir terapi yaklaşımıdır. Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR) sürecinde kişi, korkuyla bağlantılı anıları, bugünkü tetikleyicileri ve gelecekte korktuğu durumları iki yönlü uyarım eşliğinde işler. Özellikle köpek ısırması, asansörde kalma, türbülanslı bir uçuş ya da boğulma tehlikesi gibi somut bir olaydan sonra başlayan fobilerde EMDR, maruz bırakma temelli yaklaşımlara ek ya da onlarla birlikte düşünülebilecek bir seçenektir. Hangi yöntemin uygun olduğu ise kişiye özgü bir değerlendirmeyle belirlenir.
Bu yazıda EMDR'nin fobilerde nasıl kullanıldığını, sürecin aşamalarını, kimler için daha uygun olabileceğini ve diğer yöntemlerle nasıl bir araya getirilebileceğini anlatıyoruz. Fobinin ne olduğunu ve türlerini ayrıntılı öğrenmek isterseniz önce fobi nedir yazımıza göz atabilirsiniz.
Fobiler neden yalnızca "mantıkla" geçmez?
Fobisi olan pek çok kişi, korkusunun abartılı olduğunu bilir: "Bu köpek bana zarar vermez", "Asansörler güvenlidir" der. Ama beden aynı mantıkla tepki vermez; kalp çarpar, nefes hızlanır, kaçma isteği yükselir. Bunun nedeni, korkunun yalnızca düşünce düzeyinde değil, duygusal ve bedensel anılarda da kayıtlı olmasıdır.
Korkulan durumdan kaçındıkça kişi kısa vadede rahatlar; ancak bu rahatlama zihne "tehlikeden ancak kaçarak kurtuldun" mesajını verir ve korku pekişir. Bu döngüyü kaçınma davranışı ve kaygı döngüsü yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık. Fobi terapisinin amacı, bu öğrenilmiş korku bağlantısını güncellemektir.
EMDR ile fobi çalışması nasıl ilerler?
EMDR, Francine Shapiro tarafından geliştirilen ve sekiz aşamalı standart bir protokole dayanan bir yöntemdir. Fobiler için bu protokol, Ad de Jongh ve arkadaşlarının tanımladığı biçimde uyarlanarak kullanılabilir. Süreç genel olarak şu adımları içerir:
- Öykü alma ve değerlendirme: Korkunun ne zaman başladığı, hangi olayların onu pekiştirdiği, bugün hangi durumların tetiklediği ve hayatı ne ölçüde kısıtladığı birlikte haritalanır.
- Hazırlık: Kişiye yöntem anlatılır; yoğun duygular yükseldiğinde kullanılabilecek sakinleşme ve "güvenli yer" gibi kaynak çalışmaları yapılır.
- Hedeflerin belirlenmesi: İlk korku deneyimi, en kötü an ve en son yaşanan tetikleyici olay gibi anılar sırayla hedef olarak seçilir.
- Duyarsızlaştırma ve yeniden işleme: Kişi anının en rahatsız edici imgesine, bununla ilişkili olumsuz inanca ("Kontrolü kaybedeceğim") ve bedensel duyumlara odaklanırken göz hareketleri, dokunma ya da sesle iki yönlü uyarım uygulanır. Rahatsızlık düzeyi her turda yeniden değerlendirilir.
- Olumlu inancın yerleştirilmesi: Anının rahatsızlığı azaldığında "Artık güvendeyim", "Baş edebilirim" gibi daha işlevsel bir inanç güçlendirilir.
- Beden taraması ve kapanış: Bedende kalan gerginlik kontrol edilir; seans her zaman kişinin dengede hissettiği bir noktada bitirilir.
- Gelecek şablonu: Kişi, korkulan durumla gelecekte sakin ve yeterli biçimde karşılaştığını zihninde canlandırır. Bu aşamadan sonra gerçek hayatta kademeli denemeler yapılması sıkça önerilir.
Seanslardan sonra birkaç gün boyunca yorgunluk, canlı rüyalar ya da anıların kendiliğinden akla gelmesi gibi geçici tepkiler görülebilir; bunlar çoğu zaman işlemenin sürdüğünü gösterir ve bir sonraki seansta birlikte ele alınır.
EMDR ve maruz bırakma terapisi: Farklar ve benzerlikler
Özgül fobilerde bugüne kadar en çok araştırılmış yöntem, maruz bırakma temelli Bilişsel Davranışçı Terapidir. EMDR ise korkunun belirgin bir anıya dayandığı durumlarda ayrı bir seçenek ya da tamamlayıcı bir araç olarak kullanılabilir. İki yaklaşımı karşılaştırmak, hangisinin size daha uygun olabileceğini düşünmenize yardımcı olabilir:
| Başlık | EMDR ile fobi çalışması | Maruz bırakma temelli BDT |
|---|---|---|
| Odak noktası | Korkuyu başlatan ve pekiştiren anılar, güncel tetikleyiciler, gelecek senaryoları | Korkulan duruma kademeli ve sistematik yaklaşma |
| Temel araç | İki yönlü uyarım eşliğinde anı işleme | Korku basamakları (hiyerarşi) ve tekrarlı deneyim |
| Gerçek hayatta temas | Genellikle süreç sonunda, pekiştirme amacıyla | Sürecin merkezinde |
| Daha çok düşünülebileceği durum | Fobinin belirli bir olumsuz deneyimle başladığı durumlar | Korkunun belirgin bir başlangıç anısı olmayan durumlar dahil pek çok fobi |
| Araştırma birikimi | Fobilerde daha sınırlı ama gelişmekte | Özgül fobilerde en geniş araştırma birikimi |
Uygulamada bu iki yaklaşım çoğu zaman birbirini dışlamaz. Bir kişi önce EMDR ile korkunun başladığı anıyı işleyip ardından kademeli maruz bırakma adımlarıyla günlük hayatına geri dönebilir. İki yöntemin genel karşılaştırması için EMDR mi BDT mi yazımıza da bakabilirsiniz.
EMDR fobi çalışması kimler için düşünülebilir?
EMDR ile fobi çalışması özellikle şu durumlarda gündeme gelebilir:
- Korkunun net bir olayla başladığı fobiler: köpek saldırısı sonrası köpek korkusu, kaza sonrası araç kullanma korkusu, bir boğulma tehlikesi sonrası su korkusu
- Diş hekimi ya da tıbbi işlem korkusu gibi geçmişte acı veren deneyimlere dayanan korkular
- Uçuş sırasında yaşanan yoğun bir türbülans ya da panik deneyiminden sonra gelişen uçma korkusu
- Maruz bırakma çalışmasına başlamak kişiye çok zor geldiğinde, korkunun yoğunluğunu önce azaltmak amacıyla
- Fobinin yanında travmatik anıların da eşlik ettiği durumlar
Bazı durumlarda ise önce başka adımlar gerekebilir. Örneğin yoğun dissosiyatif belirtiler, çok yakın zamanda yaşanmış ve hâlâ süren bir kriz ya da bazı bedensel sağlık durumları ek değerlendirme gerektirir. Bu nedenle EMDR'ye başlamadan önce ayrıntılı bir ön görüşme yapılır.
Sürece hazırlanırken bilmeniz gerekenler
- Seanslar sırasında duygular yükselebilir: Anı işlenirken korku geçici olarak artabilir; terapist bu yükselişi birlikte düzenlemek için oradadır.
- Kontrol sizdedir: İstediğiniz an durma işareti verebilirsiniz; süreç sizin hızınıza göre ilerler.
- Seanslar arasında not tutmak yararlıdır: Rüyalar, yeni hatırlanan anılar ya da tetikleyicilerdeki değişimler bir sonraki seansta değerlendirilebilir.
- Kademeli denemeler önemlidir: Seans dışında korkulan durumla küçük ve planlı temaslar, kazanılan rahatlığın kalıcılığını destekler.
Fobi kimi zaman tek başına değil, panik ataklar ya da kalabalık ve kapalı yerlerden kaçınma ile birlikte görülür. Bu tür durumlarda daha geniş bir kaygı değerlendirmesi yapılması yararlı olur.
Bostancı ve online seçenekleriyle EMDR fobi çalışması
Psikolog Meltem Şahin, Kadıköy Bostancı'daki ofisinde yüz yüze, uygun koşullarda ise online olarak EMDR çalışmaları yürütmektedir. İlk görüşmelerde korkunuzun öyküsü, gündelik hayatınıza etkisi ve beklentileriniz birlikte değerlendirilir; EMDR'nin sizin için uygun olup olmadığına, gerekirse başka yöntemlerle nasıl birleştirilebileceğine bu değerlendirmeye göre karar verilir. Amaç, korkunuzu bir gecede silmek değil; ona karşı daha fazla hareket alanınız olduğunu adım adım deneyimlemenize yardımcı olmaktır.
Son söz
Fobiler çoğu zaman yıllarca "huyum böyle" diye taşınır ve hayatın bazı alanları sessizce daralır. Oysa korku öğrenilmiş bir tepkidir ve öğrenilen şeyler güncellenebilir. EMDR, bu güncellemeyi korkunun köklerindeki anılardan başlatan yaklaşımlardan biridir. Kendinize uygun yolu bir uzmanla birlikte seçmek, korkularınızla daha güvenli bir zeminde tanışmanızı sağlayabilir.
Sık sorulan sorular
EMDR her fobide işe yarar mı?
Her fobide ve her kişide aynı sonucu vermez. Korkusu belirli bir olumsuz olayla başlamış kişilerde daha çok tercih edilebilir; uygunluk, ön değerlendirmede korkunun geçmişi ve kişinin hazır oluşu birlikte ele alınarak belirlenir.
EMDR ile fobi çalışmasında korktuğum şeyle yüzleşmem gerekir mi?
Süreç büyük ölçüde anılar ve zihinsel imgeler üzerinden ilerler. Yine de son aşamada, kazanılan rahatlığı pekiştirmek için korkulan durumla gerçek hayatta, kademeli ve kişinin hazır olduğu ölçüde temas kurulması sıkça önerilir.
EMDR mi, maruz bırakma terapisi mi daha uygun?
Özgül fobilerde en çok araştırılmış yöntem maruz bırakma temelli Bilişsel Davranışçı Terapidir. EMDR, özellikle korkunun belirgin bir anıya dayandığı durumlarda bir seçenek olarak ya da maruz bırakmayla birlikte kullanılabilir; seçim kişiye göre yapılır.
EMDR ile fobi çalışması kaç seans sürer?
Seans sayısı korkunun yoğunluğuna, başlangıç anılarının sayısına ve eşlik eden başka güçlüklere göre değişir. Ön değerlendirmeden sonra uzmanınızla birlikte gerçekçi bir çerçeve çizilebilir.
EMDR ile fobi çalışması online yapılabilir mi?
Uygun koşullar sağlandığında EMDR seansları online da yürütülebilir. Bunun için kişinin kendini güvende hissettiği, kesintisiz bir ortam ve terapistle önceden planlanmış sakinleşme yöntemleri önemlidir.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız EMDR Terapisi, Anksiyete Terapisi ve Online Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Shapiro, F. (2018). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures (3rd ed.). Guilford Press.
- de Jongh, A., ten Broeke, E., & Renssen, M. R. (1999). Treatment of specific phobias with EMDR: Protocol, empirical status, and conceptual issues. Journal of Anxiety Disorders, 13(1–2), 69–85.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
