Erken dönem uyumsuz şemalar, çocuklukta temel duygusal ihtiyaçlar yeterince karşılanmadığında gelişen; kişinin kendine, başkalarına ve dünyaya dair derin, kalıcı inanç ve duygu örüntüleridir. Jeffrey Young'ın geliştirdiği şema terapi modeli 18 şemayı 5 şema alanı altında toplar. Şemalar yetişkinlikte tekrar eden ilişki ve davranış örüntüleri olarak görünür ve terapide fark edilip esnetilebilir.
Erken dönem uyumsuz şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde temel duygusal ihtiyaçlar yeterince karşılanmadığında gelişen, kişinin kendisi, başkaları ve dünya hakkında taşıdığı derin inanç, duygu, anı ve beden duyumu örüntüleridir. Psikolog Jeffrey Young tarafından geliştirilen şema terapi modeli, bu örüntüleri 18 şema ve 5 şema alanı altında tanımlar. Şemalar çocuklukta zor koşullara uyum sağlamaya yardım etmiş olabilir; ancak yetişkinlikte aynı şekilde işlemeye devam ettiklerinde tekrar eden ilişki sorunlarına, yoğun duygulara ve kısıtlayıcı davranışlara yol açabilir.
Şema nedir, nasıl oluşur?
Young ve arkadaşlarına göre çocukların temel duygusal ihtiyaçları şunlardır: güvenli bağlanma, özerklik ve yeterlik, ihtiyaç ve duyguları ifade edebilme özgürlüğü, kendiliğindenlik ve oyun, gerçekçi sınırlar ve öz denetim. Bu ihtiyaçlardan biri ya da birkaçı süregen biçimde karşılanmadığında çocuk, deneyimlerini anlamlandırmak için bazı sonuçlara varır: "Sevilmeye değer değilim", "İnsanlar sonunda gider", "İhtiyaçlarım önemli değil" gibi.
Şemaların gelişiminde rol oynayan etkenler şunlardır:
- Karşılanmayan ihtiyaçlar: İlgi, sevgi, istikrar ya da rehberlik eksikliği. Bu konuyu çocuklukta duygusal ihmal yazımızda ele aldık.
- Örselenme: Eleştiri, aşağılama, istismar ya da zorbalık gibi zarar verici deneyimler. Ayrıntılar için çocukluk travmaları yazımıza bakabilirsiniz.
- Aşırı fazlası: Aşırı koruma ya da sınırsız şımartma da ihtiyaçların dengeli karşılanmasını engelleyebilir.
- Özdeşim: Çocuk, ebeveyninin düşünce ve tepki biçimlerini benimseyebilir.
- Mizaç: Çocuğun doğuştan getirdiği duygusal duyarlılık, deneyimlerin nasıl etkilediğini belirler.
Şema terapide 18 şema ve 5 şema alanı
Aşağıdaki tablo, Young'ın modelindeki 18 erken dönem uyumsuz şemayı ait oldukları alanlarla birlikte özetler. Her şemanın yanında, yetişkinlikte sık rastlanan bir iç ses örneği yer alır.
| Şema alanı | Şema | Sık duyulan iç ses |
|---|---|---|
| 1. Kopukluk ve reddedilme | Terk edilme / istikrarsızlık | "Sevdiğim insanlar eninde sonunda beni bırakacak." |
| Güvensizlik / kötüye kullanılma | "İnsanlar fırsat bulunca bana zarar verir." | |
| Duygusal yoksunluk | "Kimse beni gerçekten anlamayacak ve ilgilenmeyecek." | |
| Kusurluluk / utanç | "Gerçek hâlimi görseler benden uzaklaşırlar." | |
| Sosyal izolasyon / yabancılaşma | "Hiçbir yere ait değilim, herkesten farklıyım." | |
| 2. Zedelenmiş özerklik ve performans | Bağımlılık / yetersizlik | "Başkalarının yardımı olmadan gündelik işlerimi yapamam." |
| Zarar ve hastalıklar karşısında dayanıksızlık | "Her an kötü bir şey olabilir ve ben bunu kaldıramam." | |
| İç içe geçme / gelişmemiş benlik | "Ailemden ayrı bir kimliğim yokmuş gibi hissediyorum." | |
| Başarısızlık | "Başkalarına göre yetersizim, ne yapsam başaramam." | |
| 3. Zedelenmiş sınırlar | Haklılık / büyüklenmecilik | "Kurallar benim için geçerli olmamalı." |
| Yetersiz öz denetim / öz disiplin | "Sıkıcı ya da zor olana katlanamam." | |
| 4. Başkalarına yönelimlilik | Boyun eğme | "İsteklerimi söylersem kızarlar ya da beni bırakırlar." |
| Kendini feda | "Önce başkalarının ihtiyaçları gelmeli." | |
| Onay arayıcılık / tanınma arayıcılık | "Değerim, başkalarının beni beğenmesine bağlı." | |
| 5. Aşırı tetikte olma ve bastırılmışlık | Karamsarlık / kötümserlik | "Sonunda bir şeyler mutlaka ters gidecek." |
| Duygusal bastırılmışlık | "Duygularımı göstermek zayıflık ya da utanç verici." | |
| Yüksek standartlar / aşırı eleştiricilik | "Yeterince iyi değil; daha fazlasını yapmalıyım." | |
| Cezalandırıcılık | "Hata yapan, kendisi de olsa, cezayı hak eder." |
Young ve arkadaşlarının 2003 tarihli kitabında şemalar bu 5 alan altında tanımlanmıştır. Daha sonraki bazı araştırmalarda alanların sayısı ve gruplanması farklı biçimlerde önerilmiştir; ancak klinik uygulamada bu sınıflandırma yaygın olarak kullanılmaya devam etmektedir.
Şemalar yetişkinlikte nasıl belirti verir?
Şemalar çoğu zaman fark edilmeden çalışır ve belirli durumlarda tetiklenir. Tetiklendiklerinde, o anki olayla orantısız görünen yoğun duygular ortaya çıkar. Örneğin terk edilme şeması olan biri, partnerinin mesajına birkaç saat yanıt vermemesini derin bir panikle yaşayabilir. Bu örüntüyü terk edilme korkusu yazımızda ayrıntılı anlattık.
Şemaların yetişkinlikteki sık görünümleri şunlardır:
- Benzer zarar verici ilişkilere tekrar tekrar girmek.
- Başarıya rağmen kendini yetersiz hissetmek; bu durum imposter sendromu ile benzerlik gösterebilir.
- Hayır diyememek, sürekli başkalarını öne koymak ve tükenmek.
- Duyguları hiç göstermemek ya da yoğun öfke patlamaları yaşamak.
- Bitmeyen bir "daha iyisini yapmalıyım" baskısı.
Şemalarla baş etme biçimleri: Teslim olma, kaçınma, aşırı telafi
Şema terapi, insanların şemalarına karşı genellikle üç başa çıkma tarzı geliştirdiğini öne sürer:
- Teslim olma: Şemanın doğru olduğunu kabul edip ona uygun davranmak. Örneğin kusurluluk şeması olan birinin kendisini sürekli eleştiren insanları yakın çevresine alması.
- Kaçınma: Şemayı tetikleyecek durumlardan, düşüncelerden ve duygulardan uzak durmak. Yakın ilişkilerden kaçmak ya da duyguları uyuşturmak gibi.
- Aşırı telafi: Şemanın tam tersi gibi davranmak. Başarısızlık şeması olan birinin aşırı çalışarak ve kontrol ederek bunu hiç hissetmemeye çalışması.
Bu başa çıkma tarzları kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede şemayı güçlendirir; çünkü kişi şemanın gerçekte doğru olup olmadığını sınama fırsatı bulamaz.
Şema terapide şemalar üzerinde nasıl çalışılır?
Şema terapi, bilişsel davranışçı terapi, bağlanma kuramı ve deneyimsel yöntemleri birleştiren bütünleştirici bir yaklaşımdır. Süreç genellikle şu aşamaları içerir:
- Değerlendirme ve farkındalık: Yaşam öyküsü, güncel sorunlar ve ölçekler aracılığıyla hangi şemaların etkin olduğunun anlaşılması.
- Bilişsel teknikler: Şemayı destekleyen ve çürüten kanıtların gözden geçirilmesi, şemaya alternatif bakış açıları geliştirilmesi.
- Deneyimsel teknikler: İmgeleme ve sandalye çalışmaları gibi yöntemlerle, şemanın kökenindeki duygusal deneyimlere ulaşılması ve karşılanmamış ihtiyaçların ele alınması.
- Terapötik ilişki: Terapistin, sınırlar içinde kalarak çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçları kısmen karşılayan "sınırlı yeniden ebeveynlik" tutumu.
- Davranış örüntülerinin değiştirilmesi: Şemayı sürdüren davranışların yerine yenilerinin adım adım denenmesi.
Şema terapide sık kullanılan bir diğer kavram da şema modlarıdır: O an etkin olan duygu durumu ve başa çıkma biçimlerinin bütünü. Örneğin "kırılgan çocuk", "cezalandırıcı ebeveyn" ya da "sağlıklı yetişkin" modu gibi. Terapinin uzun vadeli hedeflerinden biri, sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmektir.
Şema terapi özellikle kronik, tekrar eden sorunlarda ve kişilik örüntülerinin belirgin olduğu durumlarda tercih edilebilir; süreç kısa süreli yaklaşımlara göre genellikle daha uzundur.
Ne zaman destek almak gerekir?
Tablodaki iç seslerden birkaçı size tanıdık geldiyse bu, sizde mutlaka bir sorun olduğu anlamına gelmez. Ancak bu örüntüler ilişkilerinizi, işinizi ve kendinizle bağınızı uzun süredir zorluyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir. Yoğun umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeyin; acil bir durumda 112'yi arayın.
Son söz
Erken dönem uyumsuz şemalar, bir zamanlar zor koşullarda hayatta kalmanıza yardım etmiş eski haritalara benzer. Bugün başka bir yerde olduğunuz hâlde aynı haritayı kullanmak sizi tekrar tekrar aynı çıkmazlara götürebilir. Şemaları tanımak, kendinizi suçlamak için değil, o haritayı güncellemek için atılan ilk adımdır.
Sık sorulan sorular
Herkesin şeması var mı?
Evet, çoğu insanda bir ya da birkaç şema farklı yoğunluklarda bulunabilir. Şema, yaşamı belirgin biçimde kısıtladığında, ilişkilerde sürekli aynı acı veren örüntüleri yarattığında terapide ele alınması yararlı olur.
Şemalar değişebilir mi?
Şemalar köklü olduğu için hızla kaybolmaz; ancak terapide fark edilip zamanla yoğunlukları azaltılabilir ve kişinin şema tetiklendiğinde daha sağlıklı yanıtlar vermesi mümkün hâle gelir.
Hangi şemalara sahip olduğumu nasıl öğrenebilirim?
Şema terapide görüşmeler, yaşam öyküsünün ele alınması ve Young Şema Ölçeği gibi değerlendirme araçları birlikte kullanılır. İnternetteki kısa testler fikir verebilir ama klinik değerlendirmenin yerini tutmaz.
Şema ile kişilik özelliği aynı şey mi?
Değildir. Şema, belirli durumlarda tetiklenen ve yoğun duygular uyandıran öğrenilmiş bir örüntüdür; kişiliğin bütününü değil, onun zorlanan bir yanını anlatır.
Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Şema Terapi, Bireysel Terapi ve Psikolojik Değerlendirme sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.
- Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing Your Life. Plume.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.
