İstifleme (Biriktirme) Bozukluğu Nedir? Eşyalardan Ayrılamamak

İstifleme bozukluğu (biriktirme bozukluğu ya da İngilizcedeki adıyla hoarding), kişinin eşyalardan, bu eşyaların gerçek değeri ne olursa olsun, ayrılmakta sürekli zorlanması ve bir şeyi atma düşüncesinin yoğun sıkıntı yaratmasıyla tanımlanır. Zamanla biriken eşyalar mutfak, yatak odası ya da salon gibi alanları amacına uygun kullanılamaz hâle getirir. Bu yazıda istifleme bozukluğunun ne olduğunu, sıradan biriktirme ve koleksiyonculuktan farkını ve psikoterapinin nasıl yardımcı olabileceğini anlatıyoruz.

İstifleme bozukluğu nedir, ne değildir?

Hepimiz zaman zaman "belki lazım olur" diyerek bir şeyleri saklarız. Çekmecede eski kablolar, dolapta giyilmeyen kıyafetler olması bir bozukluk anlamına gelmez. İstifleme bozukluğu, DSM-5 (APA, 2013) ile birlikte obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar başlığı altında ayrı bir tanı olarak tanımlanmıştır. Belirleyici olan; ayrılma güçlüğünün süreklilik göstermesi, yaşam alanının dolması ve bunun kişinin işlevselliğini, güvenliğini ya da çevresiyle ilişkisini etkilemesidir.

Koleksiyonculuk ile istifleme arasındaki fark

İstifleme bozukluğunun belirtileri

Belirtiler genellikle yavaş yavaş gelişir ve kişi çoğu zaman sorunun boyutunu çevresindekilerden daha az fark eder. Sık görülen işaretler şunlardır:

• Kullanılmayan, bozuk ya da değersiz görünen eşyaları atamamak
• Bir şeyi atma düşüncesinde yoğun kaygı, üzüntü ya da suçluluk
• Gazete, poşet, kutu, kıyafet gibi eşyaların odalarda yığınlar oluşturması
• Yatakta uyuyamama, mutfağı kullanamama gibi işlev kayıpları
• Eve misafir çağıramama, utanç nedeniyle sosyal geri çekilme
• Bazı kişilerde aşırı edinme: ihtiyaç olmasa da alma, bedava dağıtılan şeyleri toplama
• Eşyalar hakkında karar verirken belirgin kararsızlık

Eşyalardan ayrılmak neden bu kadar zor?

Frost ve Steketee (2010), istifleme davranışını açıklarken eşyalara yüklenen anlamların altını çizer. Bir eşya kişi için yalnızca bir nesne değil; bir anı, bir güvence ya da kimliğinin bir parçası olabilir. Ayrılmayı zorlaştıran başlıca etkenler şunlardır:

1. Duygusal bağ: Eşya, bir yakını, bir dönemi ya da bir duyguyu temsil eder. Atmak, o anıyı kaybetmek gibi hissettirir.
2. Yararlılık inancı: "Bir gün işime yarar", "boşa gitmesin" düşünceleri güçlüdür.
3. Sorumluluk ve hata korkusu: Yanlış şeyi atıp sonra pişman olma korkusu, karar vermeyi erteler.
4. Bilgi işleme güçlükleri: Kategorilere ayırma, önceliklendirme ve karar verme zorlanır; her eşya tek tek "önemli" görünür.
5. Kaçınma: Ayıklamaya başlamak sıkıntı verdiği için ertelenir; erteleme yığınları büyütür, büyüyen yığınlar da başlamayı daha da zorlaştırır.

Bu döngü, obsesif kompulsif bozuklukta görülen kaygı-rahatlama döngüsüne benzer; ancak istiflemede kişi çoğu zaman düşüncelerini istenmeyen ya da saçma olarak deneyimlemez.

İstifleme bozukluğunda psikoterapi nasıl ilerler?

İstifleme bozukluğu için en çok çalışılmış yaklaşımlar bilişsel davranışçı temellidir. Terapide amaç evi bir anda boşaltmak değil, kişinin eşyalarla ilişkisini anlamak ve sürdürülebilir beceriler kazanmaktır. Süreç genellikle şu adımları içerir:

• Motivasyonu güçlendirmek: Kişinin kendi değerleri ve hedefleri üzerinden "neden değişmek istiyorum?" sorusuna yanıt aramak.
• Eşyalara dair inançları incelemek: "Atarsam anıyı kaybederim" gibi düşünceleri nazikçe sorgulamak.
• Karar verme ve düzenleme becerileri: Sınıflandırma, saklama kuralları ve küçük adımlarla ayıklama pratiği.
• Edinmeyi azaltmak: Alma dürtüsünü fark etmek ve ertelemeyi öğrenmek.
• Kademeli maruz kalma: Önce düşük duygusal değerli eşyalarla başlayarak ayrılma sıkıntısına tahammülü artırmak.

Bu süreçte kaygı ve depresyon gibi eşlik eden durumlar da sık görülür ve ele alınması gerekir. İlaç desteği gerekip gerekmediğine bir psikiyatri hekimi karar verir.

Kendi başınıza başlayabileceğiniz küçük adımlar

Terapiye başlamadan önce ya da terapiyle birlikte, bazı küçük uygulamalar başlangıç için yardımcı olabilir. Burada amaç mükemmel bir düzen kurmak değil, ayrılma sıkıntısına biraz daha tahammül edebildiğinizi deneyimlemektir:

1. Tek bir alan seçin: Tüm evi değil, bir çekmeceyi ya da bir rafı hedefleyin. Küçük bir başarı, sonraki adım için cesaret verir.
2. Süre sınırı koyun: 15-20 dakikalık kısa oturumlar, sıkıntının dayanılmaz hâle gelmesini önler.
3. Üç kutu yöntemi: "Kalacak", "bağışlanacak" ve "atılacak" diye üç kutu hazırlayın; emin olmadıklarınız için küçük bir "sonra karar vereceğim" kutusu da olabilir.
4. Anıyı nesneden ayırın: Duygusal değeri olan bir eşyanın fotoğrafını çekip kısa bir not yazmak, anıyı korurken nesneden ayrılmayı kolaylaştırabilir.
5. Edinmeden önce bekleyin: Bir şey almak ya da eve getirmek istediğinizde kendinize 24 saat tanıyın ve "bunu nereye koyacağım?" sorusunu sorun.
6. Duyguyu not edin: Ayıklama sırasında ve sonrasında yaşadığınız sıkıntının zamanla azalıp azalmadığını gözlemleyin. Çoğu kişi, sıkıntının beklediğinden daha kısa sürede hafiflediğini fark eder.

Bu adımlar zor geliyorsa ya da başlar başlamaz yoğun kaygı yaşıyorsanız, bu bir başarısızlık değil; sürecin profesyonel destekle yürütülmesinin daha uygun olabileceğine dair bir işarettir.

Yakınları için öneriler

Bir yakınınızın evinin eşyalarla dolduğunu görmek kaygı verici olabilir. Yine de zorla ya da habersiz yapılan büyük temizlikler, çoğu zaman güveni zedeler ve biriktirmenin kısa sürede geri dönmesine yol açar. Daha yararlı olabilecek yaklaşımlar:

• Eleştirmek yerine merak ve anlayışla konuşmak
• Önce güvenlik konularına odaklanmak: kaçış yolları, ocak çevresi, düşme riski
• Kararları kişinin kendisine bırakmak, küçük adımları takdir etmek
• Profesyonel destek almayı teşvik etmek, ama baskı kurmamak

Yaşam alanında yangın, düşme ya da sağlık açısından ciddi bir tehlike varsa ve acil bir durumla karşılaşırsanız 112'yi aramaktan çekinmeyin.

Ne zaman destek almalı?

Eşyalar yaşam alanınızı kullanmanızı engelliyor, eve kimseyi çağıramıyor ya da atma düşüncesi yoğun sıkıntı yaratıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi bir başlangıç olabilir. Bu konuda utanç hissetmek çok yaygındır; ancak istifleme bir karakter kusuru değil, anlaşılabilir ve üzerinde çalışılabilir bir güçlüktür. Bilişsel davranışçı terapi hakkında daha fazla bilgi alabilir, Bostancı'daki ofisimizde ya da online seanslarla süreci birlikte planlayabilirsiniz.

Bu konuda profesyonel destek almayı düşünüyorsanız Bilişsel Davranışçı Terapi, Anksiyete Terapisi ve Bireysel Terapi sayfalarından sürecin nasıl işlediğini inceleyebilir; Bostancı'daki ofiste ya da online görüşme için randevu talep edebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize özgü bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.